Алмағасҡа дөрөҫ тәрбиә биреү өсөн ағастың төҙөлөшөн белеү мотлаҡ.

Алмағас өс төп өлөштән тора: олон, япраҡ һәм тамыр. Һәр береһе төрлө шарт­тарҙа үҙ функцияһын үтәй: тамыр — тупраҡ ҡатламында, ағас олоно һәм япраҡтар — ер өҫтөндә, асыҡ һауала. Шуға ла ер аҫты, ер өҫтө өлөшө тип атала. Ер аҫты ер өҫтөндәге өлөшө ме­нән тоташҡан урынды “тамыр му­йын­саһы” (корневая шейка) тиҙәр.
Ағас олоно иһә тамыр системаһы менән япраҡтар араһында тығыҙ бәй­лә­неш тота. Уның аша тамырҙан яп­раҡҡа туҡлыҡлы матдәләр, минераль тоҙҙар иретмәһе килә. Ә ҡояш нурҙары ярҙа­мында япраҡта синтезланған матдәләр тамыр системаһына еткерелә. Күрене­үенсә, ағас олоно үҫем­лек­тең вегетация осоронда ифрат әһә­миәткә эйә.
Тамыр — емеш ағасының нигеҙе. Унда минераль тоҙҙар иретмәһе туплана. Ағас­тың үҫеше, уңышы тамыр систе­ма­һының эшмәкәрлегенә ныҡ бәйле. Алма һәм груша ағастарының тамыры өс-дүрт метр тәрән­леккә төшә, киңлеге ағас олононан биш-һигеҙ метр йыраҡ­лыҡҡа тарала. Ер эш­кәрт­кәндә, олон тирәһен йомшартҡанда тамырға зыян килтерергә ярамай.
Ағас япрағына ҡояш нурҙары яр­ҙамында органик матдәләр туплана. Япраҡ ни тиклем таҙа булһа, улар шул тиклем күберәк йыйыла. Ағас сатырын һәр япраҡҡа ҡояш нуры төшөрлөк итеп формалаштырырға кәрәк.

Алмағас сатырын формалаштырыу

Ултыртҡандан һуң емеш ағасы иртә уңыш бирә башлауҙа, ул юғары уңыш булыуҙа, алма һәм груша ағастарының оҙаҡ йәшәйешен тәьмин итеүҙә уның сатырын дөрөҫ формалаштырыу ифрат ҙур әһәмиәткә эйә. Шуға күрә баҡсасылыҡта ошо эш иғтибар үҙәгендә тора ла инде.
Сатыр ботаҡтары ныҡ булырға, ҡалын ҡар баҫымына бирешмәҫкә, уның ауырлығынан айырылып төшмәҫкә тейеш. Улар ағас олононда бер тигеҙ алыҫлыҡта спираль формаһында урынлашырға тейеш. Емеш ағасының бейеклеге өс-дүрт метр булғанда, сатырҙың диаметры дүрт-биш метр киңлеккә етергә тейеш. Емеш ағасын дөрөҫ форма­лаштырғанда, ер майҙанын, ҡояш нурҙарын тейешенсә файҙа­ланыуға килтерә.
Ағас сатырын формалаштырыу­ҙың бер нисә төрө билдәле: һи­рәкләтелгән сатыр, таҡыя һымаҡ сатыр һ.б. Ағас олононда тәүгеһен­дә — ете-һигеҙ, ә икенсеһендә 10-12 төп ботаҡ булырға тейеш.
Сатырҙы формалаштырғанда, кәрәкмәгән ботаҡтар иртә яҙ ҡыр­ҡып алына. Ҡырҡыр алдынан үҫен­тене ентекләп ҡарарға кәрәк. Үҙәк олон ергә ҡарата вертикаль, ҡалған ботаҡтарға ҡарағанда 20-25 сантиметр оҙон булырға тейеш. Әгәр ситкә ҡараған ботаҡтар үҙәк­тәгенән оҙон булһа, улар ҡыҫ­ҡар­тыла. Һәр япраҡҡа ҡояш яҡтыһы төшөрлөк итеп, эскә ҡарап үҫкән (сатыр эсенә) һәм башҡа ҡороған, ауырыу, кәрәк­мәгән бо­таҡтар ҡыр­ҡып алына. Улар­ҙы дөрөҫ ҡырҡыу мотлаҡ. Уларҙы үткер баҡса быс­ҡыһы йәки бысағы менән киҫергә кәрәк. Шуны хәтерҙә тотоу мөһим: ботаҡ йәки үҫенте дөрөҫ ҡырҡыл­һа, ағас яраһы тиҙ төҙәлә.
Сатыр осондағы ботаҡтарҙы киҫкәндә бигерәк тә иғтибарлы булыу талап ителә. Сатырҙан ситкә ҡараған бөрө өҫтөнән генә ҡырҡып алырға кәрәк, шулай эшләгәндә бөрө үҫентеһе сатыр эсенә ҡарап үҫмәҫ, ситкә ҡарап үҫер. Үҫентене бөрө өҫтөнән дөрөҫ ҡырҡыу мөһим.
Ҡайһы бер һәүәҫкәр баҡсасылар емеш ағасының оҙонлоғона иғти­бар итмәй, буйға үҫтерә генә бирә. Ә бит оҙон ағасты ҡарау ҡыйын. Ҡоротҡостарға ҡаршы көрәшкәндә, емеш йыйғанда, тәрбиәләгәндә көтөлмәгән мәшәҡәттәр тыуҙыра. Икенсенән, оҙон булып үҫкән емеш ағастарының күп өлөшө ҡар өҫ­төн­дә ҡала. Ҡышҡы ҡаты һалҡын­дарҙа сәскә бөрөләре өшөп һәләк була. Өсөнсөнән, емеш ағасы ни ҡәҙәре оҙон булып үҫһә, емеш би­реүсе ботаҡтар тамыр система­һы­нан шул тиклем алыҫлаша. Һөҙөмтәлә минераль һәм органик матдәләр алмашыныуы ҡыйын­лаша.
Ошоно иҫәпкә алып, тәжрибәле баҡсасылар емеш ағастарының буйға үҫеүенә юл ҡуймай. Ултырт­ҡандан һуң биш йыл үткәс, үҙәк олондоң үҫентеһе ҡырҡып ташлана. Сатырҙың бейеклеге өс-дүрт метр булырға тейешле. Үҙәк олондоң үҫентеһен киҫеп ташла­ғас, уның тирәһендәге ботаҡтарҙың үҫентеһе лә ҡырҡып алына.


С. ХАЖИЕВТЫҢ “Баҡсасы белешмәһе” китабынан.