“Һыуҙың тамсыһын да әрәм-шәрәм итмә, балам...” Элек өләсәйҙәрҙең шулай тигәненә аптырай инек: күпме исрафлаһаң да, бөтмәй бит ул! Һыу ағымы икһеҙ-сикһеҙ! Шишмә-йылғалар ярҙарына һыйыша алмай аға, ҡоҙоҡтар ҙа, урамдағы һыу үткәргес торбалары ла буш түгел...

Ә бит боронғолар белеп әйткән. Бөгөн уларҙың хаҡлы булғанын айырыуса асыҡ аңлайбыҙ. Ер 70 процентҡа һыуҙан торһа ла, уның 96,5 проценты тоҙло океандарға тура килә. Ҡалған 3,5 процент эсәр һыуҙың йәнә 70 проценты – боҙлоҡтар. Әле егерме йыл элек кенә илебеҙҙә һыу һатыуҙа булмай торғайны, бөгөн ул бензин хаҡына тиңләште. Ә берәй ҡасан алтын-көмөштән дә ҡиммәтерәк буласаҡ. Ошо сәбәпле дәүләттәр араһында низағ-ыҙғыштар, ҡораллы бәрелештәр булмаҫ тимә. Ер­ҙә бөтә нәмәне лә ни менәндер алмаштырырға мөмкин дә бит, һыу ғына шул көйөнсә ҡаласаҡ. Бер бәләкәй генә тамсыла ла ҡояш сағыла, ә ҡояш – ул тормош.
Ысынлап та, хәҙерге заманда хатта аҙыҡ-түлек күсермәһен эшләргә өйрәнделәр. Лаборатория­ларҙа яһалма иткә хәтлем етештереүгә өлгәште­ләр. Сөнки донъяла халыҡ һаны артҡандан-арта бара. Шуға күрә ризыҡ етешмәүе – тәбиғи хәл. Әле планетаның бер кешеһенә көнөнә өс мең литр һыу тура килһә лә, ете миллиард халыҡтың бер миллиарды тәүлегенә ике-өс литр эсемлеккә лә өмөт итә алмай. Ҡитғаларҙа һыу запасы тигеҙ бүленмәгән шул. Етмәһә, уның сифаты ла төрлө урында төрлөсә. Тимәк, таҙа һыу – милләт сәләмәтлеге, ғүмер оҙонлоғо билдәһе.
Ер йөҙөндә көньяҡ илдәр электән һыуһыҙ сарсай. Ярлы Африкала халыҡ бысраҡ һыу эсергә мәжбүр булһа (планетала йыл да шул сәбәпле биш миллион кеше вафат була!), Яҡын Көнсы­ғыштың бай дәүләттәре һыуҙы ситтән һатып, океандан таҙартып ала. Һиндостан Ганг йылғаһы буйында һыу аҫты һаҡлағыстары төҙөй, Египет Нил йылғаһында яңы үҙән яһап, кеше йәшәргә яраҡһыҙ булған ҡоролоҡло көнбайыш төбәктәргә йән өрмәксе. Сәғүд Ғәрәбстаны, Бахрейн, Оман, Катарҙа эсәр һыу етештереүсе ҙур-ҙур заводтар сафҡа инеп тора. Был маҡсатта нефть һатыуҙан килгән миллиард-миллиард доллар тотонола.
Беҙҙең илдә хәл ул тиклем ҡырҡыу тормағас, мәсьәлә көнүҙәк һаналмай. Рәсәй бит һыу ресурс­тары күләме буйынса донъяла икенсе урынды биләй. Шулай ҙа ул байлыҡ тигеҙ бүленмәгәс, ҡайһы бер төбәктәр ҡыйынлыҡ кисерә. Йәй көндәре әле был ерҙә, әле теге урында һыуһыҙ ыҙалауҙары тураһында хәбәр ишетелеп тора. Сәнәғәт үҫешеүе сәбәпле, эсәр һыуҙың сифатына ла дәғүә етерлек.
Киләсәктә кешелекте ни көтә һуң? Ғалимдар әйтеүенсә, эсәр һыу запасы мәңгелек түгел. 2025 йылға Ер йөҙөндәге дәүләттәрҙең яртыһында ул етешмәйәсәк, ә быуат уртаһына – 75 процентында. Иң беренсе был бәлә Африка, Көньяҡ Азия, Яҡын Көнсығыш, Төньяҡ Ҡытайға янай. Ошо төбәктәрҙән башҡа илдәргә ҡасаҡтар ағыласаҡ. Үҙ сиратында йәнә бер донъяуи көрсөк – һыу менән бәйләнгәне – тыуасаҡ.
Һыу – Хоҙайҙың күркәм бер бүләге. Уйлап ҡараһаң, ул – уникаль матдә, күренеш. Һыуҙы әүәләп тә, йәмшәйтеп тә, телеп тә булмай, унда бер эҙ ҙә ҡалмай. Нимә генә эшләһәң дә, иң баштағы беренсел торошон юғалтмай. Әҙәмдәрҙең дә аҡыл-зиһене шул һыу кеүек һығылмалы, саф, тоғро булып ҡалһын ине. Юғиһә килер заман – бер тамсы һыуға зар-интизар булып ултырырбыҙ...



Әхтәм ҒӘББӘСОВ,
Ағиҙел һәм Урал бассейны йылға­ларын күҙәтеү
буйынса федераль дәүләт учреждение­һының
бүлек мөдире:


– Республикабыҙҙағы һыу хужалығы фондына дөйөм оҙонлоғо 57 мең километрҙан ашыу булған 13 мең йылға, ике меңдән ашыу күл, 608-ҙән ашыу һыу һаҡлағыс һәм 160-ҡа яҡын ер аҫты һыуҙары ятҡылығы инә. Дөйөм алғанда, республиканың һыу ресурстары менән тәьмин ителеү кимәле Рәсәй менән сағыш­тырғанда бер аҙ түбәне­рәк. Башҡортостанда бер кешегә тәүлегенә 24 кубометр һыу тура килә, ә ил буйынса был күр­һәткес – 80 кубометр.
Төбәктең көньяҡ-көнсығыш райондарындағы һыу объекттары әүәлгесә сифат йәһәтенән проблемалылар иҫәбенә инә. Урал йылғаһында һәм уның ҡушылдыҡтарында һыу күләменең түбән булыуы, бысраныуы арҡаһында был райондарҙағы йылға-күлдәрҙә ауыр металдар миҡдары юғары. Тупраҡтағы ошо компоненттар, шулай уҡ тау-руда производствоһы, һуңғы йылдарҙағы ҡоролоҡ та быға йоғонто яһай.
Йылғаларҙың күләме буйынса донъяла икенсе урынды биләгән Рәсәй өсөн һыу ресурстарын көйләүҙең һәм уларға идара итеүҙең һөҙөмтәле иҡтисади алымын ғәмәлгә индереү ғәйәт ҙур әһәмиәткә эйә. Һыуҙы түләп ҡулланыу мөһим. Әле һыу объекттарын файҙаланған өсөн түләү ҙә, һыу һалымы ла тейешле сараларҙы тормошҡа ашырыуға бүленгән аҡса күләмен ҡапламай. Түләүҙәр ставкаһы түбән булғанға күрә, ресурстарҙы һаҡлау мөмкинлеге юҡ. Ҡулланыусылар ҙа һыуҙы һаҡсыл тотонмай. Ауыл хужалығы, һыу транспорты кеүек тармаҡтар һыу объекттарын файҙаланған өсөн бөтөнләй түләмәй.