Һандыҡ

Ҡыҙҙың һандығын кейәү йортона илтешергә ағалары бара. Ике һеңле лә уның өҫтөнә ултырып ала. Барғас, ҡыҙҙың әйбер­ҙәре өсөн хаҡ талап итәләр. Һандыҡты кейәүҙең туғандары һатып ала. Уны, бүләк әйтеп, ҡәйнә аса, ул: “Киленгә – бер бәрәс!” – ти. Һәр кем ошолай әйбер­ҙәрҙе бүләк әйтеп ала. Хаҡ тү­ләнеп бөткәс кенә, һандыҡ ҡәйнә ҡулына күсә.
Барыһы ла киленде яҡшы һүҙ­ҙәр менән маҡтай, изге те­ләктәрен әйтә. Унан күмәкләп сәй эсәләр.

Һыу юлы

Еңгәләр ҡыҙҙы һыу юлына алып сыға. Килен ауыҙына тәңкә ҡабып бара. Йылғаға йә шиш­мәгә еткәс, ауыҙына һыу уртлай ҙа кире түгә. Йәнәһе, үткәндәре, хәүефтәре ағып китә. Күп итеп тәңкә ташлайҙар. Малайҙар һу­ңынан уларҙы йыйып ала.
Ҡыҙ менән еңгә көрәше

Ҡыҙ атаһы йортонан китер алдынан уны кейәүгә ҡушҡан еңгәһе менән көрәштерәләр.
Еңелгән еңгәй ҡыҙға ҡушъ­яу­лыҡ ябындыра, биленә алъяп­ҡыс бәйләй, тәңкә менән сәсен тарай.
Был “уйҙарығыҙ тәңкәләй ял­тыр, саф, донъяғыҙ һәр ваҡыт бай, бөтөн булһын” тигәнде аң­лата.

***
Һыуҙан ҡайтҡас, ҡыҙҙы һике­ләге мендәргә ултырталар. Ете-һигеҙ йәштәге малай, ике уҡлау тотоп, киленде өс тапҡыр әйлә­неп сыға. Йәнәһе, уның ба­шын­дағы йәмһеҙ уйҙарҙы ҡыуып сы­ғара. Шунан килен ҡулындағы селтәрен (сигеүле яулыҡ, ҡулъяу­лыҡ) ҡыҙҙарға ташлай. Кем беренсе күтәреп ала — шул тәүҙә кейәүгә сыға. Шунан килен йорт мейесен үбә: өйҙөң йәне унда бит, ҡатын-ҡыҙ — усаҡ хужаһы.
Бер ҡорҙан – икенсеһенә

Барҙым ҡырҙың ситенә,
Туйҙым сәскә еҫенә.
Туғандарым, ҡарлуғасым,
Һеҙ төшәһеҙ иҫемә...

(Дыуан районының Кәпкәй ауылынан М.С. Сафиуллина (1910 йылғы) һәм М.Ә. Әхмәтованан (1912 йылғы) яҙып алынды).

Тарантасҡа ултырып, кейәү менән ҡыҙ ҡуҙғалып китә. Егет­тәр уларҙы арттарынан баҫты­рып сыға. Әгәр кейәү бер ниндәй ҙә бү­ләк бирмәһә, уны туҡ­май­ҙар инде.

Ҡыҙ оҙатҡанда бәхет әйтеү

Ваҡытым етте китергә,
Белмәм ни хәл итергә.
Тоттом китап, күрҙе
күҙем –
Ҡушҡан сабыр итергә.
Ҡаҙ бәпкәһе һары икән,
Теҙелеп һыуға бар икән.
Атай йортон ташлауҙары
Бигерәк кенә зар икән.

Мәҙрәсәнең ишеге
Эскә табан асыла.
Ҡыҙ баланың ризыҡтары
Илдән-илгә сәселә.

(Балаҡатай районының Билән ауылынан Сиҙаҡай Йосопованан (1913 йылғы) яҙып алынды).

Аңлатмалар

1. Атай йортонан китәһе ҡыҙ­ҙың әхирәттәре менән мунса ине­үе — икенсе статусҡа күсеү алдынан ҡыҙ ҡоронан яңырып айырылыу ысулы.

2. Ата-инәле ҡыҙҙың миндек менән сабыуы — пар­лылыҡ һәм бәхетлелек те­ләү билдәһе. Һыу — изге көс, уның йоғонтоһо, ҡе­үә­те хәл иткес мәлдәрҙә (туй, тыуыу, үлем һ.б.) тәғәйен йола буйынса ҡулланыла, мәр­тәбәләнә.
3. Килендең башы осонда уҡ­лау тотоп, әйләнеп йөрөү — уны ырыуға ылыҡтырыу, шул уҡ ва­ҡытта сирҙәрҙән, ен-шайтандан аралау йолаһы.
4. Мейескә маңлайҙы тейҙе­реп алыу, уны үбеү ут культына бәйле.
5. Килендең һыуға тәңкә һа­лыуы һыу культына ҡарай, һыу эйәһен ризалатыу сараһы.
6. Ҡыҙҙы оҙатҡанда кейәүҙе егеттәрҙең туҡмауы боронғо ырыу-ара бәйләнештәрҙең киҫ­кенлеген сағылдыра. Ситтәрҙең ҡыҙҙы алып киткәне өсөн изге көстәр, ер-һыу “хужалары” алдында яза биреүгә ҡараған йо­лаға бәйле. Аҙаҡ ул уйын, ирмәк ярышыу төҫөн ала.
7. Шәл осона тәң­кә бәйләү — ят ырыу вә­килен ҡотлау, сә­ләм­ләү сараһы.