Бөрйән районының “Таң” гәзите хеҙ­мәткәрҙәре Айһылыу Ғарифуллина менән Таңһылыу Баһауетдинованың респуб­лика­быҙҙың абруйлы гәзитендә донъя күргән мәҡәләһендә шундай юлдар бар ине: “Интернетта яңыраҡ бер яҙмаға осраныҡ. “Президенттың әйтеүенсә, Рәсәйҙә эшләгән һәр кеше айына уртаса 27 мең һум хеҙмәт хаҡы ала. Ҡыҙыҡ: мин эшләмәйемме, әллә кеше түгелменме?.. Бәлки, мин Рәсәйҙә йәшәмәйемдер...”
Рәсәйҙә эш хаҡын яңы система буйынса түләү 2009 йылда индерелде. Ул, ни­геҙ­ҙә, эш биреүсегә аныҡ кешегә аныҡ хеҙмәт хаҡы түләүҙә үҙаллылыҡ принцибын алға ҡуйҙы. Йәғни етәксе штат расписаниеһын Финанс министрлығы, башҡа структу­ра­лар­ҙың рөхсәтенән башҡа, хеҙмәт коллек­тивының вәкәләтле органы вәкиленең фекерен иҫәпкә алып төҙөргә хоҡуҡлы. Был принцип дәүләт учреждениеларына ла, муниципаль учреждениеларға ла бер­ҙәй ҡағыла. Әммә ниндәй ойошма, ҡайһы етәксе үҙенең хеҙмәт коллективында вәкәләтле вәкилдең фекерен иҫәпкә алып ултыра икән? Ғәҙәттә, бындай вәкил бул­ған кеше йә ҡағыҙҙа ғына иҫәпләнеп, коллектив хеҙмәт килешеүенә үҙенең ҡул­­там­ғаһын ғына һала, йә ул бөтөнләй үҙенең “вәкәләтле вәкил” булыуын да белмәй. Күп осраҡта “ҡултамға һалыусы” вәкәләтенә етәксегә ҡаршы һүҙ әйтмәгән, йәиһә уның һәр һүҙен йөпләп торған кеше тәғәйенләнә. Һөҙөмтәлә етәксе хеҙмәт­кәрҙәренә өҫтәмә түләүҙәрҙе “коллегиаль” рәүештә яңғыҙы хәл итә. Шул арҡала бер-ике йыл эшләгәндәр менән оҙаҡ йылдар тир түккәндәрҙең хеҙмәт хаҡы араһында әллә ни айырма күренмәй, иң мөһиме – “тәрилкәне” нисегерәк итеп тота белергә кәрәк.
Тағы бер сетерекле мәл – бөгөн хеҙ­мәткәрҙең эш хаҡының өстән бер өлө­шө башҡарғандың сифатына түгел, ә эш би­реүсенең мөнәсәбәтенә бәйле. Етәксе те­ләһә, стимуллаусы түләүҙәрҙе бирә, те­ләмәһә, хеҙмәткәр 30 процентҡаса килемен юғалтыуы ихтимал.
Бынан бер нисә йыл элек Рәсәйҙең Һау­лыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш министр­лығының Эш хаҡы түләү, хеҙмәтте һәм социаль партнерлыҡты һаҡлау департаменты директоры Наталия Жарова етәк­селегендә башҡарма властың башҡа фе­дераль органдарының, бойондороҡһоҙ профсоюздар федерацияһының вәкилдә­ре ингән комиссия Рәсәйҙең 25 субъектында дәүләт һәм муниципаль уч­реж­- де­ние­ларҙа эш хаҡы түләүҙең яңы сис­темаһын индереү мәсьәләһен тикшер­гәйне. Һуңынан ул былай тип белдерҙе: “Эшмәкәрлегебеҙҙең нигеҙендә етәксе­нең эш хаҡы менән төп персоналдың эш хаҡы араһындағы бәйләнеште асыҡлау торҙо. Төп персонал тип бында хеҙмәт күрһәтеүҙә туранан-тура ҡатнашҡан кешеләр, йәғни мәктәптә – уҡытыу­сылар, дауаханаларҙа – табиптар, фән өлкәһендә ғилми хеҙмәткәрҙәр ҡарала. Икенсе принципиаль мәлдәрҙең береһе – учреждениела берҙәм штат расписание­һы төҙөү зарурлығы, йәғни ике, өс штат расписаниеһы түгел, ә берәү генә булырға тейеш.
Етәкселәрҙең эш хаҡын төп персонал­дың уртаса эш хаҡына бәйләү мөмкин булһа ла, улар араһында түләүҙәге айырма юғары, сөнки РФ Хөкүмәтенең 583-сө ҡарары был айырмалыҡты биш тапҡырға тиклем арттырырға рөхсәт итә. Һөҙөмтәлә үҙебеҙҙең ведомство өлкәһендә һәм мониторинг үткәрелгән федераль кимәлдәге 10 мең учреждениела административ-идара итеү персоналына эш хаҡы түләү фондының бер нисә тапҡырға юғары булып, төп пер­соналға әҙ генә өлөш ҡалыуы күҙәтелә”. Элек киреһенсә булған. Ирекһеҙҙән, ғүмер буйы етәксе урындарҙы биләгән атайым­дың һүҙҙәре иҫкә төшә: “Күпме генә тырышһам да, һинең эш хаҡың һәр саҡ минекенән күберәк!”
Ә бит, ниндәй генә өлкәне алып ҡара­майыҡ, төп персонал барыбер ҙә “йөк аты” булып ҡала. Был йәһәттән уңышлы бизнесмен Генри Форд Беренсенең, юғары хеҙмәт етештереүсәнлегенең төп факторы булып юғары эш хаҡы тора, тиеүен миҫал­ға килтерергә мөмкин. Киреһенсә түгел!
“Электрогазета”ның әүҙем колумнисы Булат Ғәлиевтең фекере лә үҙенсәлекле: “Ойошмағыҙҙағы хеҙмәткәрҙәрҙән хеҙ­мәт фиҙакәрлеге, ҡаһарманлыҡ күрһә­теп, үлгәнсе бил бөккәнде талап иткән етәкселәр, кешеләргә лайыҡлы эш хаҡы түләгеҙ, һуңынан ғына һөҙөмтә көтөгөҙ. Ҙур һәм бәләкәй етәкселәр, һеҙҙең өсөн эш хаҡы буйынса ниндәйҙер шкала бил­дәләргә тырышам. Унан ҡул аҫтындағы­ларҙан нимә көтөргә кәрәклеген аң­лар­­һығыҙ.
Хеҙмәткәрҙәрегеҙгә айына 100 мең һум һәм унан да күберәк эш хаҡы түләй­һегеҙме? Уларҙың хатта эш урынында ҡунып ҡалыуын да талап итә алаһығыҙ. Ҡайһы берҙә генә, аҙнаһына бер нисә көн.
Айына 50 мең түләйһегеҙме? Эшкә иртәнге сәғәт етегә килеп, киске 9-ҙа ҡайтыуҙарын һәм эштең ҡыҫҡа ваҡыт­та үтәлеүен талап итә алаһығыҙ.
30-40 мең һуммы? Нимәлер талап итә алаһығыҙ, әммә һаҡ булығыҙ, ни тиһәң дә, уртаса һандар, оятһыҙланмағыҙ. Хеҙмәткәрҙәрегеҙ астан үлмәҫ, шулай уҡ шашып та китмәҫтәр.
Белгестәрегеҙ 20 мең һум һәм унан күберәк аламы? Ҡәҙерлем, һеҙ – битһеҙ! Баш күтәрмәгәндәре өсөн рәхмәт әйте­геҙ. Бындай хеҙмәткәрҙәрҙе ҡулда ғына йөрөтөргә, йыл һуңында маҡтау ҡағыҙ­ҙары һәм ҡиммәтле бүләктәр бирергә кәрәк.
10 мең һумдан 20 мең һумға тиклем­ме? Эшкә сәй эсергә булһа ла йөрө­гән­дәре өсөн ҡыуанығыҙ!” Әммә был яҙ­­ма­ларҙы ябай граждандарҙан башҡа кешеләр уҡыйҙыр, тип уйламайым”.
Эйе, статистика мәғлүмәттәренә ҡараһаң, Рәсәй буйынса ла, республика буйынса ла уртаса эш хаҡы билдәләнгән нормаға тап килә, хатта артып та китеүе мөмкин. Әммә ул “уртаса” тигән төшөнсә эш хаҡы фондының яҡынса өстән ике өлөшөн алып торған административ-идара итеү персоналы һәм “йөк аты” ролен үтәгән төп персоналдың эш хаҡын бергә ҡушып, коллективта иҫәпләнгән кешеләр һанына бүлеүҙән килеп сыҡҡан сумма. Ирекһеҙҙән, Интернет селтәрендәге сарказм тыуа ла инде: “Президенттың әйтеүенсә, Рәсәйҙә эшләгән һәр кеше айына уртаса 27 мең һум хеҙмәт хаҡы ала. Ҡыҙыҡ: мин эшләмәйемме, әллә кеше түгелменме?.. Бәлки, мин Рәсәйҙә йәшәмәйемдер...”