Вконтакте Вконтакте Вконтакте
Гәзитте ойоштороусылар:
Башҡортостан Республикаһы
Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай,
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте
Башҡортостан гәзите » Мәҙәниәт » Ныҡлы нигеҙ ташы
1925 йылда X. Ғәбитов, Н. Таһиров, В. Хангилдин, Ғ. Вилдановтар авторлығында грамматиканы өйрәнеү өсөн тәғәйенләнгән ”Башҡорт теленең сарыфы” исемле тәүге дәреслек донъя күрә. Ул ғәрәп графикаһына нигеҙләнгән яңы орфографияға ярашлы нәшер ителә.

Уҡыу әсбабы 112 биттән тора. Материалдар иһә 49 параграфҡа бүленә. Тәүге икәүһендә телмәр һәм һүҙ тураһында дөйөм төшөнсә бирелһә, артабан уларҙың бүленеше менән таныштырыла, дөрөҫ яҙыу ҡағиҙәләре күрһәтелә.
Дәреслектең ҡалған өлөшө башҡорт теленең сарыфын, йәғни морфологияһын, өйрәнеүгә бағышлана. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: авторҙар тарафынан “телмәр киҫәктәре” тип аталған һүҙ төркөмдәренең бүленеше хәҙерге тел ғилемендәгегә тулыһынса тап килә.
”Башҡорт теленең сарыфы”нда һәр параграф темаға бәйле һөйләмдәр теҙмәһе йәки бәйләнешле телмәр өлгөләренән башланып, грамматик ҡағиҙә һәм биремдәр менән тамамлана. Күнегеү һуңындағы һорауҙарға яуап биргәндә, уҡыусыға тел күренештәрен анализлау, һығымта яһау өсөн шарттар тыуҙырыла.
Дәреслектә хәҙерге орфографиянан ситләшеү осраҡтары ла байтаҡ. Ҡ.З. Әхмәров билдәләүенсә, ”ғәрәп алфавиты башҡорт теленең фонетик системаһына яуап бирә алмағанлыҡтан, уның нигеҙендә башҡортса дөрөҫ яҙыуҙы тәьмин иткән орфография төҙөп булмай”. Шуға ла бында берҙәм принцип һаҡланмаған. Айырыуса с, ҫ, һ өндәре яҙылышында тайпылыштар осрай. Мәҫәлән, сәсмәҫәң (сәсмәһәң), яҫалған (яһалған), һағыштырыу (сағыштырыу), сандуғас (һандуғас), ес (еҫ) һәм башҡалар. Иренләшеү законына арналған айырым параграф булыуға ҡарамаҫтан, дәреслектең үҙендә үк был ҡанундың иҫәпкә алынмаған урындары бар. Шулай ҙа был етешһеҙлектәр әсбаптың баһаһын кәметмәй.
Ғөмүмән, 90 йылдан ашыу элек үҙебеҙҙең һүҙ төркөмдәрен өйрәнеүгә тәғәйенләнгән айырым дәреслек баҫылып сығыуы – башҡорт тел ғилеменең үҫеше, уны өйрәнеү тарихы өсөн мөһим ваҡиға.

Р. ӘБҮТАЛИПОВА,
БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы профессоры.




Беҙҙе Яндекс Дзен лентаһында уҡығыҙ

В ОдноклассникахВконтакте





Өфөлә һүтеп алынған Салауат Юлаев һәйкәлендә яңы етешһеҙлектәр асыҡланды

Өфөлә һүтеп алынған Салауат Юлаев һәйкәлендә яңы етешһеҙлектәр асыҡланды 30.04.2026 // Мәҙәниәт

Башҡортостандың баш ҡалаһы символы – Ағиҙел йылғаһы ярында урынлашҡан Салауат Юлаев һәйкәле ярты ......

Тотош уҡырға 1

Башҡорт драма театрының МХО тураһында спектакле халыҡ-ара фестивалдең дипломына лайыҡ булды

Башҡорт драма театрының МХО тураһында спектакле халыҡ-ара фестивалдең дипломына лайыҡ булды 29.04.2026 // Мәҙәниәт

2026 йылдың 20-26 апрелендә Павел Луспекаев исемендәге Луганск академия рус драма театры ойошторған ......

Тотош уҡырға 1

Мәскәүҙә әсәйҙәр араһында «Башҡортостан ҡыҙы-2026» конкурсы уҙҙы

Мәскәүҙә әсәйҙәр араһында «Башҡортостан ҡыҙы-2026» конкурсы уҙҙы 27.04.2026 // Мәҙәниәт

Мәскәүҙә әсәйҙәр араһында «Башҡортостан ҡыҙы-2026» конкурсы уҙҙы...

Тотош уҡырға 3

Өфөлә «Берҙәмлек ауазы» шоуының хедлайнеры булып AY YOLA төркөмө сығыш яһай

Өфөлә «Берҙәмлек ауазы» шоуының хедлайнеры булып AY YOLA төркөмө сығыш яһай 24.04.2026 // Мәҙәниәт

Проекттың идеяһы президент Владимир Путин иғлан иткән Рәсәй халыҡтары берҙәмлеге йылы контексында ......

Тотош уҡырға 5

Өфөлә Чернобыль фажиғәһенең 40 йыллығына арналған күргәҙмә асыла

Өфөлә Чернобыль фажиғәһенең 40 йыллығына арналған күргәҙмә асыла 23.04.2026 // Мәҙәниәт

Өфөлә Чернобыль фажиғәһенең 40 йыллығына арналған күргәҙмә асыла...

Тотош уҡырға 3

Өфөлә «Тамыр»ҙың концерты Рәсәй халыҡтары берҙәмлегенә һәм татыу ғаиләгә арналды

Өфөлә «Тамыр»ҙың концерты Рәсәй халыҡтары берҙәмлегенә һәм татыу ғаиләгә арналды 22.04.2026 // Мәҙәниәт

«Башҡортостан» дәүләт концерт залында республика балалары көтөп алған ваҡиға – «Тамыр» ......

Тотош уҡырға 3

Өфөлә «Бүреләр» төркөмөнөң Хор капеллаһы менән берлектәге тәүге концерты була

Өфөлә «Бүреләр» төркөмөнөң Хор капеллаһы менән берлектәге тәүге концерты була 22.04.2026 // Мәҙәниәт

Концертта «Бүреләр» рок-төркөмөнөң билдәле йырҙары яңғырай. 26 апрелдә Хөсәйен Әхмәтов исемендәге ......

Тотош уҡырға 2

Тывала башҡорт яҙыусыһы Айгиз Баймөхәмәтов миҙал менән бүләкләнде

Тывала башҡорт яҙыусыһы Айгиз Баймөхәмәтов миҙал менән бүләкләнде 21.04.2026 // Мәҙәниәт

Тывала башҡорт яҙыусыһы Айгиз Баймөхәмәтов миҙал менән бүләкләнде...

Тотош уҡырға 4

AY YOLA төркөмөнөң яңы клибы сыҡты

AY YOLA төркөмөнөң яңы клибы сыҡты 20.04.2026 // Мәҙәниәт

AY YOLA төркөмөнөң яңы клибы сыҡты...

Тотош уҡырға 5

Мәскәүҙә башҡорт һылыуҡайын һайланылар

Мәскәүҙә башҡорт һылыуҡайын һайланылар 20.04.2026 // Мәҙәниәт

Мәскәүҙә башҡорт һылыуҡайын һайланылар...

Тотош уҡырға 2

Өфөлә йылытыу миҙгеле тамамлана

Өфөлә йылытыу миҙгеле тамамлана 16.04.2026 // Мәҙәниәт

Иртәгәнән башлап йорттарға йылы биреү туҡтатыла....

Тотош уҡырға 5

Олег Газманов башҡорт йырсыһы Элвин Грейҙы маҡтаған

Олег Газманов башҡорт йырсыһы Элвин Грейҙы маҡтаған 16.04.2026 // Мәҙәниәт

Олег Газманов башҡорт йырсыһы Элвин Грейҙы маҡтаған...

Тотош уҡырға 3


Комментарий өҫтәргә