Вконтакте Вконтакте Вконтакте
Гәзитте ойоштороусылар:
Башҡортостан Республикаһы
Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай,
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте
Башҡортостан гәзите » Мәҙәниәт » Ныҡлы нигеҙ ташы
1925 йылда X. Ғәбитов, Н. Таһиров, В. Хангилдин, Ғ. Вилдановтар авторлығында грамматиканы өйрәнеү өсөн тәғәйенләнгән ”Башҡорт теленең сарыфы” исемле тәүге дәреслек донъя күрә. Ул ғәрәп графикаһына нигеҙләнгән яңы орфографияға ярашлы нәшер ителә.

Уҡыу әсбабы 112 биттән тора. Материалдар иһә 49 параграфҡа бүленә. Тәүге икәүһендә телмәр һәм һүҙ тураһында дөйөм төшөнсә бирелһә, артабан уларҙың бүленеше менән таныштырыла, дөрөҫ яҙыу ҡағиҙәләре күрһәтелә.
Дәреслектең ҡалған өлөшө башҡорт теленең сарыфын, йәғни морфологияһын, өйрәнеүгә бағышлана. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: авторҙар тарафынан “телмәр киҫәктәре” тип аталған һүҙ төркөмдәренең бүленеше хәҙерге тел ғилемендәгегә тулыһынса тап килә.
”Башҡорт теленең сарыфы”нда һәр параграф темаға бәйле һөйләмдәр теҙмәһе йәки бәйләнешле телмәр өлгөләренән башланып, грамматик ҡағиҙә һәм биремдәр менән тамамлана. Күнегеү һуңындағы һорауҙарға яуап биргәндә, уҡыусыға тел күренештәрен анализлау, һығымта яһау өсөн шарттар тыуҙырыла.
Дәреслектә хәҙерге орфографиянан ситләшеү осраҡтары ла байтаҡ. Ҡ.З. Әхмәров билдәләүенсә, ”ғәрәп алфавиты башҡорт теленең фонетик системаһына яуап бирә алмағанлыҡтан, уның нигеҙендә башҡортса дөрөҫ яҙыуҙы тәьмин иткән орфография төҙөп булмай”. Шуға ла бында берҙәм принцип һаҡланмаған. Айырыуса с, ҫ, һ өндәре яҙылышында тайпылыштар осрай. Мәҫәлән, сәсмәҫәң (сәсмәһәң), яҫалған (яһалған), һағыштырыу (сағыштырыу), сандуғас (һандуғас), ес (еҫ) һәм башҡалар. Иренләшеү законына арналған айырым параграф булыуға ҡарамаҫтан, дәреслектең үҙендә үк был ҡанундың иҫәпкә алынмаған урындары бар. Шулай ҙа был етешһеҙлектәр әсбаптың баһаһын кәметмәй.
Ғөмүмән, 90 йылдан ашыу элек үҙебеҙҙең һүҙ төркөмдәрен өйрәнеүгә тәғәйенләнгән айырым дәреслек баҫылып сығыуы – башҡорт тел ғилеменең үҫеше, уны өйрәнеү тарихы өсөн мөһим ваҡиға.

Р. ӘБҮТАЛИПОВА,
БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы профессоры.




Беҙҙе Яндекс Дзен лентаһында уҡығыҙ

В ОдноклассникахВконтакте





Өфөлә «Мин башҡортса һөйләшәм» башҡорт теле фестивале ойошторола

Өфөлә «Мин башҡортса һөйләшәм» башҡорт теле фестивале ойошторола 18.06.2026 // Мәҙәниәт

2026 йылдың 26 июнендә Өфөнөң Арт-КВАДРАТ киңлегендә «Мин башҡортса һөйләшәм» башҡорт теле ......

Тотош уҡырға 0

Башҡортостанда Салауат Юлаевҡа бағышланған конкурс иғлан ителде

Башҡортостанда Салауат Юлаевҡа бағышланған конкурс иғлан ителде 17.06.2026 // Мәҙәниәт

Башҡортостанда Салауат Юлаевҡа бағышланған конкурс иғлан ителде...

Тотош уҡырға 1

Башҡортостанда Бөтә Рәсәй балалар фольклориадаһына арнап гимн яҙылған

Башҡортостанда Бөтә Рәсәй балалар фольклориадаһына арнап гимн яҙылған 09.06.2026 // Мәҙәниәт

Ошо күләмле сарала гимндың премьераһы көтөлә, тип хәбәр иттеләр Фольклориадаға арналған матбуғат ......

Тотош уҡырға 4

Өфөлә журналист һәм яҙыусы Нияз Алсынбаев арабыҙҙан китте

Өфөлә журналист һәм яҙыусы Нияз Алсынбаев арабыҙҙан китте 09.06.2026 // Мәҙәниәт

Өфөлә журналист һәм яҙыусы Нияз Алсынбаев арабыҙҙан китте...

Тотош уҡырға 16

Башҡортостандың халыҡ артисы Айҙар Ғәлимовтың атаһы вафат

Башҡортостандың халыҡ артисы Айҙар Ғәлимовтың атаһы вафат 08.06.2026 // Мәҙәниәт

Башҡортостандың халыҡ артисы Айҙар Ғәлимовтың атаһы вафат...

Тотош уҡырға 6

Башҡортостанда «Урал батыр» эпосы көнө билдәләнде

Башҡортостанда «Урал батыр» эпосы көнө билдәләнде 08.06.2026 // Мәҙәниәт

Башҡортостанда «Урал батыр» эпосы көнө билдәләнде...

Тотош уҡырға 24

«Китап» нәшриәте «Ҡыҙыл майҙан» фестивале лауреаты булды

«Китап» нәшриәте «Ҡыҙыл майҙан» фестивале лауреаты булды 08.06.2026 // Мәҙәниәт

12-се «Ҡыҙыл майҙан» китап фестивалендә Рәсәй Китап нәшерселәре ассоциацияһының «Йылдың иң яҡшы ......

Тотош уҡырға 4

Урал Килсенбаев «Урал батыр» эпосы буйынса челлендж башлап ебәрҙе

Урал Килсенбаев «Урал батыр» эпосы буйынса челлендж башлап ебәрҙе 05.06.2026 // Мәҙәниәт

Урал Килсенбаев «Урал батыр» эпосы буйынса челлендж башлап ебәрҙе...

Тотош уҡырға 8

Башҡортостанда төшөрөлгән «Батырҙар ташы» фильмы халыҡ-ара фестивалдә күрһәтелде

Башҡортостанда төшөрөлгән «Батырҙар ташы» фильмы халыҡ-ара фестивалдә күрһәтелде 04.06.2026 // Мәҙәниәт

Башҡортостанда төшөрөлгән «Батырҙар ташы» фильмы халыҡ-ара фестивалдә күрһәтелде...

Тотош уҡырға 5

Өфөлә башҡорт телендә аудиоәкиәттәр проекты бойомға ашырыла

Өфөлә башҡорт телендә аудиоәкиәттәр проекты бойомға ашырыла 02.06.2026 // Мәҙәниәт

Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнөндә Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры ......

Тотош уҡырға 6

Белоретта «Урал батыр» эпосы көнө байрамында AY YOLA сығыш яһай

Белоретта «Урал батыр» эпосы көнө байрамында AY YOLA сығыш яһай 01.06.2026 // Мәҙәниәт

Белоретта «Урал батыр» эпосы көнө байрамында AY YOLA сығыш яһай...

Тотош уҡырға 3

Башҡортостанда «Урал батыр» эпосы көнө билдәләнә

Башҡортостанда «Урал батыр» эпосы көнө билдәләнә 26.05.2026 // Мәҙәниәт

6 июндә «Шүлгәнташ» музей комплексында «Урал батыр» эпосы көнөнә арналған тантаналар ойошторола. ......

Тотош уҡырға 7


Комментарий өҫтәргә