Вконтакте Вконтакте Вконтакте
Гәзитте ойоштороусылар:
Башҡортостан Республикаһы
Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай,
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте
Башҡортостан гәзите » Мәҙәниәт » Ныҡлы нигеҙ ташы
1925 йылда X. Ғәбитов, Н. Таһиров, В. Хангилдин, Ғ. Вилдановтар авторлығында грамматиканы өйрәнеү өсөн тәғәйенләнгән ”Башҡорт теленең сарыфы” исемле тәүге дәреслек донъя күрә. Ул ғәрәп графикаһына нигеҙләнгән яңы орфографияға ярашлы нәшер ителә.

Уҡыу әсбабы 112 биттән тора. Материалдар иһә 49 параграфҡа бүленә. Тәүге икәүһендә телмәр һәм һүҙ тураһында дөйөм төшөнсә бирелһә, артабан уларҙың бүленеше менән таныштырыла, дөрөҫ яҙыу ҡағиҙәләре күрһәтелә.
Дәреслектең ҡалған өлөшө башҡорт теленең сарыфын, йәғни морфологияһын, өйрәнеүгә бағышлана. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: авторҙар тарафынан “телмәр киҫәктәре” тип аталған һүҙ төркөмдәренең бүленеше хәҙерге тел ғилемендәгегә тулыһынса тап килә.
”Башҡорт теленең сарыфы”нда һәр параграф темаға бәйле һөйләмдәр теҙмәһе йәки бәйләнешле телмәр өлгөләренән башланып, грамматик ҡағиҙә һәм биремдәр менән тамамлана. Күнегеү һуңындағы һорауҙарға яуап биргәндә, уҡыусыға тел күренештәрен анализлау, һығымта яһау өсөн шарттар тыуҙырыла.
Дәреслектә хәҙерге орфографиянан ситләшеү осраҡтары ла байтаҡ. Ҡ.З. Әхмәров билдәләүенсә, ”ғәрәп алфавиты башҡорт теленең фонетик системаһына яуап бирә алмағанлыҡтан, уның нигеҙендә башҡортса дөрөҫ яҙыуҙы тәьмин иткән орфография төҙөп булмай”. Шуға ла бында берҙәм принцип һаҡланмаған. Айырыуса с, ҫ, һ өндәре яҙылышында тайпылыштар осрай. Мәҫәлән, сәсмәҫәң (сәсмәһәң), яҫалған (яһалған), һағыштырыу (сағыштырыу), сандуғас (һандуғас), ес (еҫ) һәм башҡалар. Иренләшеү законына арналған айырым параграф булыуға ҡарамаҫтан, дәреслектең үҙендә үк был ҡанундың иҫәпкә алынмаған урындары бар. Шулай ҙа был етешһеҙлектәр әсбаптың баһаһын кәметмәй.
Ғөмүмән, 90 йылдан ашыу элек үҙебеҙҙең һүҙ төркөмдәрен өйрәнеүгә тәғәйенләнгән айырым дәреслек баҫылып сығыуы – башҡорт тел ғилеменең үҫеше, уны өйрәнеү тарихы өсөн мөһим ваҡиға.

Р. ӘБҮТАЛИПОВА,
БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы профессоры.




Беҙҙе Яндекс Дзен лентаһында уҡығыҙ

В ОдноклассникахВконтакте





Башҡортостан Башлығы мәҙәниәт министрлығындағы кадрҙар үҙгәрешенә ҡарата фекерен белдерҙе

Башҡортостан Башлығы мәҙәниәт министрлығындағы кадрҙар үҙгәрешенә ҡарата фекерен белдерҙе 16.03.2026 // Мәҙәниәт

Башҡортостан Башлығы мәҙәниәт министрлығындағы кадрҙар үҙгәрешенә ҡарата фекерен белдерҙе...

Тотош уҡырға 4

Башҡортостанда мәғрифәтсе Ғәли Соҡоройҙоң 200 йыллығына арналған саралар уҙғарыла

Башҡортостанда мәғрифәтсе Ғәли Соҡоройҙоң 200 йыллығына арналған саралар уҙғарыла 13.03.2026 // Мәҙәниәт

Башҡортостанда мәғрифәтсе Ғәли Соҡоройҙоң 200 йыллығына арналған саралар уҙғарыла...

Тотош уҡырға 2

Илдар Абдразаҡов Михайлов театрының художество етәксеһе итеп тәғәйенләнде

Илдар Абдразаҡов Михайлов театрының художество етәксеһе итеп тәғәйенләнде 12.03.2026 // Мәҙәниәт

Илдар Абдразаҡов Михайлов театрының художество етәксеһе итеп тәғәйенләнде...

Тотош уҡырға 2

Башҡортостанда XXV Республика ҡурай байрамына ғаризалар ҡабул ителә

Башҡортостанда XXV Республика ҡурай байрамына ғаризалар ҡабул ителә 05.03.2026 // Мәҙәниәт

Башҡортостанда Ҙур һәм татыу ғаилә йылында ойоштороусылар ғаилә ансамблдәрен дә көтә....

Тотош уҡырға 1

Танылған шағирә Таңһылыу Ҡарамышева вафат

Танылған шағирә Таңһылыу Ҡарамышева вафат 26.02.2026 // Мәҙәниәт

Танылған шағирә һәм журналист Таңһылыу Ҡарамышева арабыҙҙан китеп барҙы. Уға 3 мартта 78 йәш тулыр ......

Тотош уҡырға 4

AY YOLA төркөмөнөң «Ай, былбылым» йырына клибын 2 миллион тапҡыр ҡарағандар

AY YOLA төркөмөнөң «Ай, былбылым» йырына клибын 2 миллион тапҡыр ҡарағандар 24.02.2026 // Мәҙәниәт

AY YOLA төркөмөнөң «Ай, былбылым» йырына клибын 2 миллион тапҡыр ҡарағандар...

Тотош уҡырға 2

Өфөлә Дәүләт ҡурайсылар ансамбле етәксеһе Азат Айытҡолов юбилейын билдәләне

Өфөлә Дәүләт ҡурайсылар ансамбле етәксеһе Азат Айытҡолов юбилейын билдәләне 20.02.2026 // Мәҙәниәт

Билдәле ҡурайсы, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы, Башҡортостандың халыҡ артисы Азат Айытҡолов үҙенең 70 ......

Тотош уҡырға 3

Башҡортостанда Дилмөхәмәтов исемендәге ҡурайсылар конкурсы еңеүсеһе иғлан ителде

Башҡортостанда Дилмөхәмәтов исемендәге ҡурайсылар конкурсы еңеүсеһе иғлан ителде 19.02.2026 // Мәҙәниәт

Башҡортостанда Дилмөхәмәтов исемендәге ҡурайсылар конкурсы еңеүсеһе иғлан ителде...

Тотош уҡырға 3

Башҡорт шағиры Зөфәр Вәлит вафат

Башҡорт шағиры Зөфәр Вәлит вафат 18.02.2026 // Мәҙәниәт

Башҡорт шағиры Зөфәр Вәлит вафат...

Тотош уҡырға 3

Республикала «Урал батыр ерендә йыл китабы» конкурсы башланды

Республикала «Урал батыр ерендә йыл китабы» конкурсы башланды 17.02.2026 // Мәҙәниәт

Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы Зәйнәб Биишева исемендәге ......

Тотош уҡырға 6

«Китап» нәшриәтендә яһалма зиһен дизайны менән тәүге китап донъя күрҙе

«Китап» нәшриәтендә яһалма зиһен дизайны менән тәүге китап донъя күрҙе 16.02.2026 // Мәҙәниәт

«Китап» нәшриәтендә яһалма зиһен дизайны менән тәүге китап донъя күрҙе...

Тотош уҡырға 3

Башҡортостандың AY YOLA төркөмө Европа буйлап турға сыға

Комментарий өҫтәргә