Вконтакте facebook Вконтакте Вконтакте
Гәзитте ойоштороусылар:
Башҡортостан Республикаһы
Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай,
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте
Башҡортостан гәзите » Мәҙәниәт » Ныҡлы нигеҙ ташы
1925 йылда X. Ғәбитов, Н. Таһиров, В. Хангилдин, Ғ. Вилдановтар авторлығында грамматиканы өйрәнеү өсөн тәғәйенләнгән ”Башҡорт теленең сарыфы” исемле тәүге дәреслек донъя күрә. Ул ғәрәп графикаһына нигеҙләнгән яңы орфографияға ярашлы нәшер ителә.

Уҡыу әсбабы 112 биттән тора. Материалдар иһә 49 параграфҡа бүленә. Тәүге икәүһендә телмәр һәм һүҙ тураһында дөйөм төшөнсә бирелһә, артабан уларҙың бүленеше менән таныштырыла, дөрөҫ яҙыу ҡағиҙәләре күрһәтелә.
Дәреслектең ҡалған өлөшө башҡорт теленең сарыфын, йәғни морфологияһын, өйрәнеүгә бағышлана. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: авторҙар тарафынан “телмәр киҫәктәре” тип аталған һүҙ төркөмдәренең бүленеше хәҙерге тел ғилемендәгегә тулыһынса тап килә.
”Башҡорт теленең сарыфы”нда һәр параграф темаға бәйле һөйләмдәр теҙмәһе йәки бәйләнешле телмәр өлгөләренән башланып, грамматик ҡағиҙә һәм биремдәр менән тамамлана. Күнегеү һуңындағы һорауҙарға яуап биргәндә, уҡыусыға тел күренештәрен анализлау, һығымта яһау өсөн шарттар тыуҙырыла.
Дәреслектә хәҙерге орфографиянан ситләшеү осраҡтары ла байтаҡ. Ҡ.З. Әхмәров билдәләүенсә, ”ғәрәп алфавиты башҡорт теленең фонетик системаһына яуап бирә алмағанлыҡтан, уның нигеҙендә башҡортса дөрөҫ яҙыуҙы тәьмин иткән орфография төҙөп булмай”. Шуға ла бында берҙәм принцип һаҡланмаған. Айырыуса с, ҫ, һ өндәре яҙылышында тайпылыштар осрай. Мәҫәлән, сәсмәҫәң (сәсмәһәң), яҫалған (яһалған), һағыштырыу (сағыштырыу), сандуғас (һандуғас), ес (еҫ) һәм башҡалар. Иренләшеү законына арналған айырым параграф булыуға ҡарамаҫтан, дәреслектең үҙендә үк был ҡанундың иҫәпкә алынмаған урындары бар. Шулай ҙа был етешһеҙлектәр әсбаптың баһаһын кәметмәй.
Ғөмүмән, 90 йылдан ашыу элек үҙебеҙҙең һүҙ төркөмдәрен өйрәнеүгә тәғәйенләнгән айырым дәреслек баҫылып сығыуы – башҡорт тел ғилеменең үҫеше, уны өйрәнеү тарихы өсөн мөһим ваҡиға.

Р. ӘБҮТАЛИПОВА,
БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы профессоры.




Беҙҙе Яндекс Дзен лентаһында уҡығыҙ

В ОдноклассникахВконтакте





Башҡортостанда Вәсилә Фәттәхованың исеме урамға биреләсәк

Башҡортостанда Вәсилә Фәттәхованың исеме урамға биреләсәк 30.01.2026 // Мәҙәниәт

Белорет ҡалаһында яңы урам билдәле йырсы Вәсилә Фәттәхова исемен йөрөтәсәк. Был хаҡта «Башинформ» ......

Тотош уҡырға 3

Өфөнән AY YOLA төркөмө артистары Үзбәкстанда юғары наградаға лайыҡ булған

Өфөнән AY YOLA төркөмө артистары Үзбәкстанда юғары наградаға лайыҡ булған 29.01.2026 // Мәҙәниәт

Өфөнән AY YOLA төркөмө артистары Үзбәкстанда юғары наградаға лайыҡ булған...

Тотош уҡырға 1

Фәйзи Ғәскәров исемендәге ансамбль республика буйлап гастролдәргә сыға

Фәйзи Ғәскәров исемендәге ансамбль республика буйлап гастролдәргә сыға 29.01.2026 // Мәҙәниәт

Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле Башҡортостан буйлап гастролдәргә ......

Тотош уҡырға 1

Билдәле артист Ринат Рәхмәтуллин ҡыҙын кейәүгә биргән

Билдәле артист Ринат Рәхмәтуллин ҡыҙын кейәүгә биргән 29.01.2026 // Мәҙәниәт

Билдәле артист Ринат Рәхмәтуллин ҡыҙын кейәүгә биргән...

Тотош уҡырға 1

Башҡортостанда йәшәүселәрҙе милли кейем фестивалендә ҡатнашырға саҡыралар

Башҡортостанда йәшәүселәрҙе милли кейем фестивалендә ҡатнашырға саҡыралар 28.01.2026 // Мәҙәниәт

«Урал мираҫы» төбәк-ара милли кейем фестиваленә ғаризалар ҡабул ителә. Был сара илебеҙ оҫталарын, ......

Тотош уҡырға 2

Рәсәйҙә тәүге тапҡыр Театр сәнғәте төнө үткәрелә

Рәсәйҙә тәүге тапҡыр Театр сәнғәте төнө үткәрелә 28.01.2026 // Мәҙәниәт

Рәсәйҙә тәүге тапҡыр Театр сәнғәте төнө үткәрелә...

Тотош уҡырға 2

10 йыл һинһеҙ: Башҡортостанда билдәле йырсы Вәсилә Фәттәхованы иҫкә алалар
Башҡортостан Башлығы 2026 йылда Актерҙар йортон ремонтлауҙы проектларға ҡушты

Башҡортостан Башлығы 2026 йылда Актерҙар йортон ремонтлауҙы проектларға ҡушты 26.01.2026 // Мәҙәниәт

Башҡортостан Башлығы 2026 йылда Актерҙар йортон ремонтлауҙы проектларға ҡушты...

Тотош уҡырға 1

Башҡортостандың халыҡ артисы Айҙар Ғәлимов тағы бер юғары исем алған

Башҡортостандың халыҡ артисы Айҙар Ғәлимов тағы бер юғары исем алған 14.11.2025 // Мәҙәниәт

Башҡортостандың халыҡ артисы Айҙар Ғәлимов тағы бер юғары исем алған...

Тотош уҡырға 10

Башҡорт режиссеры Айнур Асҡаров Белоруссияла һуғыш тураһында фильм төшөрә

Башҡорт режиссеры Айнур Асҡаров Белоруссияла һуғыш тураһында фильм төшөрә 14.11.2025 // Мәҙәниәт

Башҡорт режиссеры Айнур Асҡаров Бөйөк Еңеүҙең 80 йыллығына арналған «Еңеү почтальоны» тигән яңы ......

Тотош уҡырға 12

Өфөлә Турахан кәшәнәһен ЮНЕСКО исемлегенә индереү пландары хаҡында һөйләнеләр

Өфөлә Турахан кәшәнәһен ЮНЕСКО исемлегенә индереү пландары хаҡында һөйләнеләр 14.11.2025 // Мәҙәниәт

Башҡортостандың күренекле ҡомартҡыһы Турахан кәшәнәһе ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ......

Тотош уҡырға 10

Башҡортостан Башлығы: «Милли мәҙәниәтте үҫтереү — дәүләт бурысы»

Башҡортостан Башлығы: «Милли мәҙәниәтте үҫтереү — дәүләт бурысы» 12.11.2025 // Мәҙәниәт

Башҡортостан Башлығы: «Милли мәҙәниәтте үҫтереү — дәүләт бурысы»...

Тотош уҡырға 9


Комментарий өҫтәргә