Элек-электән малсылыҡ халыҡтың таянысы булған һәм именлеген тәьмин иткән. Ҡура тулы һыйыр мөңрәп торһа, ауыл йәшәр, халыҡ эшле булыр. Малды үрсетеү, күберәк һөт, ит алыр өсөн бөгөн тоҡомсолоҡ эше – көнүҙәк мәсьәлә. Бының өсөн яһалма ҡасырыу ҡулланыла. Уның менән ветеринар станцияһы шөғөлләнә. Хужаларҙы, әлбиттә, малдың тоҡомо насарая барыуы борсой. Колхоз-совхоз осоронда хужалыҡтарҙа мал күпләп көткәндә, тоҡомсолоҡто яҡшыртыу һәм үҫтереү эше лә бик әүҙем булды. Бөтә ауылдарҙа ла тиерлек ферма бар ине, һыйырҙарҙы яһалма ҡасырыу бүлектәре эшләне. Шәхси хужалыҡтарҙың көтөүенә иһә тоҡомло үгеҙҙәр ебәрелә торғайны.


Бөгөн күпселек ауылдарҙа һыйыр малы ваҡланды, халыҡ тоҡомһоҙ мал тота. Уларҙың ауырлығы 350-400 килограмдан артмай. Һөҙөмтәлә йылына ни бары 2000-2500 литр һөт бирә. Һыйырҙарҙың һөтө кәмеү түгел, хатта ит сығымы ла аҙ, сифаты ла насарая.
Яһалма ҡасырыуҙың файҙаһы баһалап бөткөһөҙ, сөнки ауыл көтөүендә, әйткәнемсә, яҡшы тоҡомло үгеҙҙәр юҡ. Шәхси йортта аҫрап үҫтерелгәндәренең көсө әҙ: буйы етмәй, орлоғо ваҡ була. Шуға ла күп һыйырҙар тик көҙгә генә аталана, йәйгә быҙау килтерә. Зәғиф, етлекмәй тыуған быҙауҙар ҙа күбәйә. Ҡыҫыр ҡалған һыйырҙар һаны арта. Быҙауҙар йәшел үлән, ҡояш нуры күрмәгән, А, В витаминдары һәм башҡа микроэлементтар етешмәгәндә насар үҫешә, сибек булып тыуа. Ошо етешһеҙлектәрҙе яһалма ысул менән ыңғай яҡҡа хәл итергә мөмкин.
Яһалма ҡасырыуҙа юғары продуктлы, яҡшы тоҡомдан булған үгеҙҙәрҙең аталыҡ орлоғо файҙаланыла, шуға ла быҙауҙар эре кәүҙәле булып тыуа, шәберәк үҫә. Һыйырҙар күп һөт бирә, быҙауҙан ит сығышы ла арта.
Бының өсөн термос-пенал ҡулланыла. Ул һыйырҙы урынында ҡасырыу өсөн пипетка һәм орлоҡ йөрөтөүгә файҙаланыла. Айырым температурала тотола. Ләкин уны һирәк ҡулланалар, тик ҡул менән, биҙрәлә, хатта кеҫәлә, халат аҫтында йөрөтәләр. Был санитар-гигиенаға, һаҡлауға ныҡ кире йоғонто яһай. Әгәр техник-осеменаторҙар өсөн эшкә ярты сәғәт кәрәк булһа, һыйырҙы аҙбарҙа аҫрау осоронда ни бары 10-15 минут ваҡыт етә. Өҫтәүенә яһалма ҡасырыу бруцеллез, лейкоз, трихомоноз кеүек йоғошло ауырыуҙарҙы булдырмауҙа ныҡ ярҙам итә.
Ауыл халҡына мал үрсетеү өсөн урындарҙа һыйырҙарҙы яһалма ҡасырыу бүлектәре асыу, кәрәк ҡорамалдар менән тулыландырыуҙа дәүләт ярҙамы күрһәтелһә, уҡыу йорттарында техник-осеменаторҙар әҙерләнһә, ике яҡҡа ла отошло булыр ине.

Вәсил ҺӨЙӨНДӨКОВ.

Хәйбулла районы,
Һамар ауылы.


Нимә ул
ветоспорин?

Бар тереклек хәстәрлеккә мохтаж. Мал-тыуар ҙа шулай. Был хәҡиҡәт элек-электән билдәле булған. Шуға ла, мәҫәлән, быҙаулаған һыйырға мәтрүшкә ҡушып ҡайнатылған һыу эсергәндәр. Быҙауын иһә, яңы тыуған сабыйҙай күреп, ихлас тәрбиәләгәндәр. Малды йылы аҙбарҙа тотҡандар, татлы бесән менән һыйлағандар. Яҡшы ҡаралған һыйыр малының һөтө лә, ите лә тәмле һәм файҙалы булғанлығын яҡшы аңлаған ата-бабаларыбыҙ.
Яңы заман мал ҡарауҙа ла өр-яңы мөмкинлектәр тәҡдим итә. Шулай, хәлһеҙерәк тыуған быҙауҙарҙы тиҙерәк аяҡҡа баҫтырыу өсөн вакцинация уҙғарыла. Мал-тыуарҙың һаулығын нығытыу өсөн төрлө дарыуҙар һәм витаминдар ҡулланыла. Белгестәр фекеренсә, уларҙың иң шифалыһы – тотош организмға ыңғай йоғонто яһау ҡеүәһенә эйә булған ветоспорин. Уның составында мал-тыуарға ифрат кәрәкле ферменттар, аҡһымдар, углеводтар, витаминдар һәм файҙалы флораны һаҡлаған полипептид антибиотиктар тупланған. Дөйөмләштереп әйткәндә, ветоспорин файҙалы бактерияларҙың тотош армияһын үҙ эсенә алған.
Был препаратты, иммунитетын нығытыу маҡсатынан һәм диспепсия булмаһын өсөн, өс көнлөк быҙауҡайҙарға бирә башлау бигерәк тә яҡшы. Инә һөтөн имгәс тә, яһалма аҙыҡҡа ҡушып, ун көн дауамында 10 миллилитрлап ветоспорин эсерергә кәрәк. Ғөмүмән, ул быҙауҙарға ғына түгел, оло малға ла файҙалы.