Ҡытай лидеры Си Цзиньпин етәкселегендәге делегацияның АҠШ-ҡа эш сәфәре, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Генераль ассамблеяһының 70-се ултырышы башланыуы, Владимир Путин менән Барак Обаманың осрашыуы уҙған арауыҡта иғтибар үҙәгендә булды.


Ҡытай АҠШ-ты уҙмаҫ, тимә

Үткән аҙнала Ҡытайҙан ҙур делегация эш сәфәре менән Америка Ҡушма Штаттарына килде. Республика рәйесе Си Цзиньпин 22 сентябрҙә үк АҠШ-та булһа ла, Барак Обама менән ике-өс көн үткәс кенә осрашты. Билдәле булыуынса, Ҡытай һуңғы йылдарҙа йылдам үҫешә. Иҡтисади йәһәттән Японияны уҙып китеп, донъяла икенсе баҫҡысҡа үрмәләне. Шуға ла АҠШ, теләйме-теләмәйме, Ҡытай менән бәйләнеш тоторға мәжбүр. Былтыр ике ил араһындағы тауар әйләнеше 590 миллиард доллар булған. Ә үҙ-ара инвестиция һалыу күләме 120 миллиард долларға еткән. Был АҠШ менән Ҡытай араһындағы сауҙа-иҡтисади бәйләнештәрҙең һәйбәт булыуын күрһәтә.
Бизнес өлкәһендә эштәр ал да гөл, әммә сәйәсәттә фекер айырмалығы бар. АҠШ Ҡытайҙы Тибет һәм Тайвандә кеше хоҡуҡтарын һанға һуҡмауҙа ғәйепләй. Был дәүләттең Көньяҡ Ҡытай диңгеҙендәге утрауҙарға дәғүә белдерә килеүе лә Америка етәкселегендә ризаһыҙлыҡ уята. Һуңғы осорҙа АҠШ Ҡытай хакерҙары һөжүменең йышайыуына ла зарлана. Ә Си Цзиньпин белдереүенсә, кибернетика өлкәһендәге шымсылыҡ һис кенә лә уларҙың дәүләт структуралары эше түгел. Шулай ҙа был өлкәлә тәртип урынлаштырыу кәрәклегенә баҫым яһаны.
Йәнә бер мөһим нәмәгә иғтибарҙы йүнәлтмәй булмай: ике ил араһында мөһим инфраструктура объекттарына һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөлмәгән. Был да мөнәсәбәттәрҙе көйләүҙә ниндәйҙер кәртә булып тора. Ә бына социаль-мәҙәни өлкәлә, белем биреүҙә хеҙмәттәшлек яйға һалынған. Әле АҠШ-та Ҡытайҙан 270 мең студент белем алһа, Ҡытайҙа 20 мең Америка студенты ғилем туп­лай. Хәрби-техник өлкәлә лә бәйләнеш нығый. Уға 2013 йылда Си Цзиньпин менән Барак Обаманың Калифорнияла осрашыуынан һуң нигеҙ һалынғайны. Шуның һөҙөмтәһе булараҡ, былтыр АҠШ Ҡораллы Көстәренең “Тымыҡ океан ҡулсаһы” тигән шартлы исем аҫтында уҙғарған хәрби күнекмәләрендә тәү башлап Ҡытай хәрбиҙәре лә ҡатнашты.
Барак Обама менән Си Цзиньпиндың был осрашыуында, нисек кенә сәйер яңғырамаһын, климатты үҙгәрт­мәү, атмосфераны бысратмау мәсьәләһе тикшерелде. Был тема көнүҙәк, сөнки тәбиғәткә иң ҙур зыянды тап ошо ике ҡеүәтле дәүләт килтерә. Һөйләшеүҙә Ҡытай яғы 2017 йылға дәүләт программаһы әҙерләүе хаҡында белдерҙе. Уға ярашлы Пекин зарарлы газ сығарыуҙы дүрт тапҡырға кәметеү йөкләмәһен ала.
Ҡытай иҡтисади үҫеш йылдамлығын юғалтмаһа, киләсәктә АҠШ-ты уҙып китере көн кеүек асыҡ. Быны Америка етәкселеге яҡшы аңлай, шуға ла мөнәсәбәттәрҙе әле үк көйләү яғында.

Хрущевтың “батырлығы”н ҡабатламаһа ла...

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Генераль ассамблея­һының 70-се ултырышы башланыр алдынан АҠШ-тың Дәүләт секретары Джон Керри һәм Рәсәйҙең сит ил эштәре министры Сергей Лавров осрашып һөйләште. Был сара Барак Обама менән Владимир Путиндың аралашыуына ниндәйҙер кимәлдә юл ярҙы, тематиканы билдәләне, тип әйтергә була.
27 сентябрҙә БМО-ның Генераль ассамблеяһы барышында тотороҡло үҫеш саммиты булды. Унда Рәсәйҙән сит ил эштәре министры Сергей Лавров сығыш яһаны. Саммитта ҡатнашыусылар 17 пункттан торған программа ҡабул итте. Уға ярашлы алдағы 15 йылда тормош шарттарын яҡшыртыу, фәҡирлекте бөтөрөү ҡаралған. Сергей Лавров сығышында ЕС илдәре етәкселәрен тәнҡитләп алырға ла онотманы. Заманында ошо уҡ трибунанан Никита Хрущевтың АҠШ етәкселегенә йоҙроҡ төйнәгәнен әле булһа ла ҡыҙыҡ итеп һөйләйҙәр. Лавров Хрущевҡа етке­реүен еткерә алманы, әммә тегеләрҙе уйланырға мәжбүр итте. Ул бер яҡлы санкцияларға ҡырҡа ҡаршы икәнлеген белдерҙе. Бындай алымдың тотороҡло үҫешкә ҡама­саулауын билдәләне. “Санкциялар урынына интеграция процестары үҫешергә тейеш”, – тине министр һәм Евразия иҡтисади союзын миҫал итеп килтерҙе.
Әйткәндәй, ЕАЭС составына ингән Белоруссия лидеры Александр Лукашенко, саммитта сығыш яһап, АҠШ һәм ЕС илдәре етәкселәрен тәнҡит утына тотто. Ә бына БМО-ның Генераль секретары Пан Ги Мун Александр Лукашенко менән әңгәмәһе барышында Белоруссияла кеше хоҡуҡтары мәсьәләһен тикшерҙе.

Һөҙөмтәһен көтөргә ҡала

Кисә БМО-ның Нью-Йорктағы штаб-фатирында Генераль ассамблеяның 70-се ултырышы асылды. Сараға 150-нән ашыу ил етәксеһе килде. Араларында Рәсәй Пре­зиденты Владимир Путин да бар. Дөйөм алғанда, халыҡ-ара йыйында туғыҙ меңдән ашыу делегат ҡатнашты, төрлө донъяуи мәсьәләләр тикшерелде.
Ултырыштан һуң Владимир Путин башта Япония премьер-министры Сэнзо Абэ, һуңынан АҠШ президенты Барак Обама менән эш осрашыуы уҙғарҙы. Америка башлығы менән һөйләшеүҙә Сүриәләге хәлдәр тикшерелде. Илебеҙ етәксеһе быға тиклем Сүриә президенты Бәшәр Әсәд режимын яҡлауы хаҡында белгертә килә ине. Был юлы ла ул үҙ позицияһында ныҡлы торҙо. Ысынлап та, Рәсәй халыҡ тарафынан законлы һайлап ҡуйылған власты яҡлай. Ә АҠШ һәм уның союздаштары, Сүриә оппози­цияһына ярҙам итәм тип, шул уҡ “Ислам дәүләте” боевиктарына ярҙам күрһәтә булып сыға. Быға тиклем улар үҙ хатаһын танырға теләмәне. Владимир Путин Барак Обама­ның күҙенә бәреп тигәндәй дөрөҫлөктө әйтте. Яҡын Көнсығыш илдәре һәм Төньяҡ Африка дәүләттәрендәге һуғыштар һөҙөмтәһендә миллионлаған ҡасаҡ бөгөн яҡшы тормош эҙләп Европа илдәренә ағыла. Был да бит – АҠШ алып барған хаталы сәйәсәттең эҙемтәһе. Әйткәндәй, Европа илдәре, ҡасаҡтарҙы ҡабул итмәҫкә теләп, үҙ-ара талашып та бөттө.
Владимир Путин Барак Обама менән аралашыуы барышында Украиналағы хәлдәрҙе лә тикшерҙе. 2 октябрҙә “Норманд форматы” (Рәсәй, Украина, Германия, Франция) буйынса осрашыу уҙырға тейеш. Ҡайһылай ғына булма­һын, сара эҙһеҙ үтмәйәсәк, уның һөҙөмтәһе булыр тип ышанғы килә. Барак Обама менән Владимир Путиндың аралашыуы ла ҙур сәйәси ваҡиға булып тора.