1991 йылда Рәсәй иң ҙур «һеңлеһе»н – Украинаны – башҡа союздаш республикалар менән бергә иреккә сығарҙы. Әйтергә кәрәк, Үҙәк Азия республикаларының береһе лә Союздан китергә теләмәгәйне. Нурсолтан Назарбаев, Ислам Кәримов, Асҡар Аҡаев яңыртылған берекмәлә ҡалыр өсөн бөтә көсөн һалды. 1992 йылдың 20 мартында Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе (БДБ) ултырышында Леонид Кравчук беренсе булып СССР-ҙың алтын запасын бүлешеү, БДБ-ны тарҡатыу тураһында һүҙ ҡуҙғатты. Украина һуңынан да тарҡалыуға күп көс һалды. Уның арҡаһында берләшкән хәрби көстәр төҙөлмәне, уртаҡ банк та булдырылманы.
Яңы дәүләттең президенты булыу шатлығынан йомартланған Борис Ельцин ядро сумаҙанына алмашҡа СССР составындағы Ҡырым, Бәләкәй һәм Яңы Рәсәйҙән баш тартты. Һуңынан да Рәсәй төрлө сетерекле мәсьәләләрҙә «һеңлеһе»н ғәфү итә килде. Айырыуса «зәңгәр яғыулыҡ»ҡа ҡағылғандарында.
РСФСР үҙенең бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәшкәндә ул саҡтағы Хөкүмәт етәксеһе Иван Силаевтың бик ҡыҙыҡ мәғлүмәт менән сығыш яһағаны хәтерҙә ҡалған. Йыл һайын РСФСР үрҙә телгә алынған союздаш республикаларға ярҙам йөҙөнән 46 миллиард һум аҡса ебәреп торған, был Рәсәй бюджетының 30 процентын тәшкил итә ине. Тимәк, 1990 йылда бер кешегә етештерелгән эске тулайым продукттың һәр һумынан РСФСР кешеһе 67 тинен «ашаған», ә ҡалғаны бүтәндәргә ярҙамға киткән. Ҡыҙыҡ өсөн башҡаларҙың һандарына күҙ һалайыҡ: Белоруссия – 77 тин, Украина – 1,07 һум, Молдавия – 1,37, Ҡырғыҙстан – 1,58, Латвия – 1,63, Ҡаҙағстан – 1,75, Литва – 1,79, Төркмәнстан – 1,88, Азербайжан – 2,01, Эстония – 2,27, Үзбәкстан – 2,64, Тажикстан – 2,84, Әрмәнстан – 3,11, Грузия – 3,95 һум. Был һандар Советтар Союзын ике генә республика тотоп килгәнен иҫбатлай. Ҡалғандары Рәсәй, шул иҫәптән Башҡортостан, иҫәбенә йәшәгән. Халыҡ араһында таралған «Ташкент – икмәкле ҡала» тигән инаныу яһалма булдырылған, тимәк. Юҡҡа ғына СССР тарҡалғандан һуң беҙгә ошо республикаларҙан мигранттар ябырылманы. Климат шарттары Рәсәйгә ҡарағанда яҡшыраҡ булһа ла, яңы бойондороҡһоҙ дәүләттәр үҙ халҡын туйындырырлыҡ хәлдә түгел ине. Ә беҙҙең либералдар тарафынан гел тәнҡитләнеп килгән Белоруссия Советтар Союзында икенсе булып килгән Украинаны иҡтисади яҡтан уҙҙы ғына түгел, ә күпкә артта ҡалдырҙы. Ул ғына ла түгел, бөтә Рәсәйҙе үҙ тауары менән тәьмин итә. Ғөмүмән, бөгөн Украинаның иҡтисади үҫеш кимәле Ҡаҙағстан менән Төркмәнстан өсөн дә өлгө түгел. Иң бай булған Грузия ғына туйып һикерҙе шикелле – Украина менән мисәүҙә Рәсәйгә ҡаршы сығыш яһап, Европаға, НАТО-ға ынтылды. Әммә уйлағаны килеп сыҡманы – иң ярлы дәүләттәрҙең береһенә әйләнде.
Беҙҙең халыҡта «Еңел табылған елгә китә» тигән әйтем бар. Балтик республикалары ғына бойондороҡһоҙлоҡто көрәштә яулап алды – Вильнюс, Ригалағы сыуалыштарҙы иҫкә төшөрөү ҙә етә. Ҡалғандарына был «бүләк» һауанан төштө. Үҙең тапмағандың ҡәҙере булмай шул.
Һөҙөмтәлә Рәсәйҙең иң яратҡан, иркәләгән «һеңлеһе»нән яман, әшәке бала «тыуҙы». Бойондороҡһоҙлоҡ башта «Майҙан» фарсына әйләнде, һуңынан Одесса һәм Донбасс трагедияһына әүерелде. Шуға 24 августа парад үткәргәнсе, йыназа уҡыу дөрөҫөрәк булыр ине. Беренсенән, тулыһынса АҠШ менән Евросоюздың ауыҙына ҡарап торған, икенсенән, «оло туғаны»нан айырылып китә алмаған дәүләтте бойондороҡһоҙ тип һанап булмайҙыр. Анархия хөкөм һөргән ерҙә дәүләт булмай, ә бер биләмә генә…