Башҡорт дәүләт университетының, ҡорт айырған умарта һымаҡ, геүләп торған мәле. Ҡайҙа ҡарама — йәп-йәш кенә егеттәр, ҡыҙҙар. Берәүҙәре мәрмәр баҫҡыстан йүгерә-атлай өҫкө ҡаттарға күтәрелә. Йөҙҙәрендә – борсолоу, өмөт сатҡылары. Икенселәре ашыҡмай ғына түбән төшә. Улар араһында ҡояштай балҡып килеүселәр ҙә бар, башын түбән эйгәндәре лә етерлек... Өҙөп-өҙөп кенә әйтелгән һорауҙар, шундай уҡ яуаптар яңғырап ҡуя.

– Йә, нисек?
– Бик ҡаты һорайҙармы?
– «Бишле»!
– Дөйөм дәүләттеке инде...
– «Өслө» инде улай булғас?
– Ы-ы...
Икенсе ҡатҡа терәлгән урында кинәт бер уҙаман пәйҙә булды. Уға барыһы ла иғтибар итә ҡуйҙы. Ыҡсым кәүҙәле. Ҡупшы ғына итеп, артҡа тараған шоморт ҡара сәс. Ҡулында һарғылт плащ һәм шундай уҡ төҫтәге портфель. Сәсем туҙып китмәһен тигән кеүек башын текә тотоп, егеттәрсә өҙә баҫып килә был. Күренеп тора, ашыға. Шулай ҙа “Тарих факультеты” тигән алтаҡта беркетелгән яҡҡа боролоп, ике ағым уртаһында хасил булған тере коридорҙан үтеп барышлай, йәштәр ауыҙынан ара-тирә яңғыраған һүҙҙәр ҡолағына салыныуға, йоҡа ирендәренең мөйөшө менән генә йылмайғандай итеп ҡуя. Күрәһең, был саҡта ул үҙенең дә абитуриент сағын хәтерләгәндер.

Юл башы

...Ейәнсура районы үҙәге булған Иҫәнғолдан ҡарағанда, төпкөлдөң дә төпкөлөндә, Ырымбур өлкәһе сигенә олғашҡан тәңгәлдә, Йылантауға һырынып ҡына ултырған Ырыҫҡол тигән бер ауыл бар. Буласаҡ тарих фәндәре докторы, Халыҡ-ара төркиәт академияһы (1997) һәм Рәсәйҙең гуманитар фәндәр академияһы (1998) академигы, Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985), Рәсәйҙең почетлы юғары белем хеҙмәткәре (1998), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре, Башҡортостандың фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты Ирек Аҡманов ана шул ауылда донъяға килгән.
...Ауыл уҡытыусыһы булып эшләгән Ғайса Ғәлиәхмәт улы менән өйгеше (был төбәктә хужабикәне шулай атап йөрөткәндәр) Хәнифә Ҡазый ҡыҙы түлле заттар булған: Иректән тыш, улар тағы туғыҙ балаға йән биргән. Шул ишле ғаиләлә, Ғайса ағай ғына түгел, асылда, бөтәһе лә тыумыштан уҡытыусы була. Педагогия өлкәһенә илтеүсе һуҡмаҡҡа Ирек Аҡмановты һуғышҡа тиклем Ғайса ағай директорлыҡ иткән Байыш мәкә икәнен раҫлаусы танытманан тыш, ҡулына “Маҡтау ҡағыҙы” ла тотторалар.
– Был ҡағыҙ ябай ҡағыҙ түгел. Әкиәттәрҙә теләһә ниндәй ишекте лә аса алған тылсымлы асҡыс һымаҡ, уның ярҙамында урта белемле һөнәр эйәһен әҙерләй торған махсус уҡыу йортоноң теләгән береһен астыра алаһың. Тик беҙ һинең ата юлынан китереңә өмөт бағлайбыҙ, – тиҙәр уға. Бығаса ауылынан ары бер ерҙе лә күрмәгән ун биш йәшлек Ирек бына шулай Ырымбур педагогия техникумына юлыға.
— Барһам, – тип хәтерләй хәҙер Ирек Ғайса улы, – урыҫ телендә генә уҡытыла торған уҡыу йорто, имеш. Урыҫ һүҙҙәрен башҡорт мәктәбе программаһы талап иткән кимәлдә генә беләм бит инде. Әммә мәктәбем биргән “Маҡтау ҡағыҙы”ның ҡөҙрәте менән мине имтиханһыҙ-ниһеҙ алдылар. Алыуын-алдылар. Тик тәүге яҙма эштә үк эләктем бит: егермеләп хата ебәргәнмен. Әлеге лә баяғы урыҫса һүҙ байлығының етмәүе. Урыҫ студенттар менән аралашыу, тырышыуым һөҙөмтәһен бирҙе. Ярты йылда алдынғыларҙы ҡыуып етеп, техникумды тамамлағанда, “с отличием” тигән билдәһе булған диплом тотторҙолар. Бының менән юғары уҡыу йорттарының теләгән беренә инергә була. Тик ҡайһыныһын һайларға?
М.В. Ломоносов исемендәге данлыҡлы МДУ-ның тарих факультетына ебәрә документтарын. Саҡырыу көтә был. Хәбәр-хәтер тойолмай. Ахырыһы, юлға сыға егет. Баҡтиһәң, йәйәүле почта саҡырыу ҡағыҙын мәлендә килтереп еткерә алмаған икән. Шуға хыял йорто булған МДУ-ла уны:
– Вы, молодой человек, опоздали на собеседование, – тип ҡаршы алалар. Егет юғалып ҡалмай, барыһын да бәйнә-бәйнә аңлатып бирә.
– Ладно! Мәскәү менән яуһыҙ берләшкән Башҡортостан икән, әйҙә алайыҡ, – тинеләрме икән, нисектер, һәр хәлдә, уға ла студент билеты тотторалар, дөйөм ятаҡтан урын да бирәләр.
МДУ-ла Иреккә өр-яңы донъя асыла. Күбеһе СССР, донъя тарихы буйынса дәреслектәр яҙған, танылған монографиялар авторҙарынан, мәшһүр профессорҙарҙан дәрес алыу бәхете тейә. Китапханалар бай. МДУ-ныҡыларҙан тыш, Ленин исемендәге Бөтә Союз китапханаһы. Уларҙа һәр тема буйынса кәрәкле хеҙмәтте табырға була. Етмәһә, эргәлә генә дәүләт архивы. Тәүге курстан уҡ Башҡортостан егете уларҙың иң әүҙем уҡыусыһына әүерелә... Һөҙөмтәлә, биш йыл үтеүгә Өфөгә ҡыҙыл дипломлы тарих белгесе сифатында ҡайтып төшә.
И.Ғ. Аҡманов эшкә ҡайтҡан Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты, уның бәхетенән, шул йылды “Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты” тип үҙгәртелә. Ең һыҙғанып, тарихтан дәрес бирергә ниәтләнгән йәш белгесте, аңлашылмаған сәбәптәр һәм һылтауҙар арҡаһында, тарих-филология факультетында ҡолас киреп ҡаршы алыусы табылмай. Шулай ҡаңғырып йөрөгәнендә, әмәлгә ҡалғандай, уға башҡорт теле кафедраһы мөдире Жәлил Кейекбаев осрай. Осрай ҙа, ғәҙәтенсә, киң йылмайып:
– Көн дә ошо тирәлә әйләнәһең. Ҡайһы яҡ егетеһең, мырҙам? – тип өндәшә.
— Былай Ейәнсурананмын да ул...
— Һуң?
– Әле бына МДУ-ның тарих факультетын тамамлап ҡайтҡайным... – тигәндән һуң, әйтергәме-юҡмы тип тора бирә лә, – ҡыҙыл дипломым да бар, – тип өҫтәп ҡуя.
— Шунан?
— Бында урын юҡ, тиҙәр.
– Алай икән... Муйыны ғына булһын – ҡамыты табыла ул уның. Ана, күрәһеңме коридор осондағы асыҡ ишекте?
— Күрәм.
– Күрһәң, былай ҡаңғырып йөрөмә. Шунда инеп сыҡ, мырҙам, – ти ҙә үҙе шул яҡҡа уҙа.
Торараҡ барһа, ни күрә: ишектә ике алтаҡта: “Башҡорт теле кафедраһы. Мөдире — профессор Ж.Ғ. Кейекбаев”, “Башҡорт әҙәбиәте кафедраһы. Мөдире – доцент Х.Ш. Зиннәтуллина”.
– Ҡапылда, мырҙам, миндә лаборант булып эшләп тор, – тип Жәлил ағай уны үҙ янына ала. Шунда өс ай эшләүгә, профессорҙың юллауы буйынсамы, нисек, Аҡмановты КПСС тарихы кафедраһына лаборант итеп тәғәйенләйҙәр. Жәлил Ғиниәт улының кафедраһында бындай вазифаны нисек атҡарырға өйрәнгәс, эше шыма ғына бара. Шуға ла:
– Әкренләп аудитория менән эшләргә күнекмә ала тор, – тип уға, лаборантлыҡтан тыш, ассистенттар ғына атҡара торған бурысты ла йөкмәтәләр. Ул КПСС тарихы буйынса семинар дәрестәре алып бара башлай.
– Шуныһы ҡыҙыҡ. Өс ай филологтар менән эшләгәндән һуң миңә тағы филологтар менән эш итеү форсаты тейҙе. Был юлы уҡытыусы сифатында, – тип хәтерләй ул саҡты профессор.
– Кемдәр ине инде ул саҡта янып торған йәп-йәш буйҙаҡ уҡытыусының уҡыусылары? – тип һорауыма ул былай тип яуап бирҙе:
– Улармы? Бик булдыҡлы булды улар. Үҙ-ара һүҙ ҡуйышҡандармы ни, бөтәһе лә тиерлек бөгөн – фән докторы, профессор. Фольклорсы Барый Әхмәтшин, философ Дамир Азаматов, телселәр Эрнест Ишбирҙин, Венера Латипова, Кәрим Ишбаев һәм башҡалар бына шул төркөмдән үҫеп сыҡты.
(Аҙағы бар).