Бала ниңә өйҙә “бәпес”кә әүерелә?

Ата-әсәнең күбеһенә шундай күренеш таныштыр: сабый балалар баҡсаһында уйынсыҡтарын бер урынға рәтләп йыйып ҡуя, ботинкаларын тыңлаусан рәүештә кейә, үҙаллы ашай, өйҙә иһә – бөтөнләй киреһе. Ни өсөн шулай? Яуап ябай: балағыҙ һеҙҙең уны бер нигә ҡарамайынса яратыуығыҙҙы белә. Шулай ҙа хәлде үҙгәртә, холҡон яҡшырта алаһығыҙ.


1. Күберәкте көтөгөҙ.

Ышаныс белдерәһең икән, һәр кеше уны аҡларға тырыша. Был мәктәпкәсә йәштәгеләргә лә хас. Балалар баҡсаһында тәрбиәселәр сабыйҙың кейемен шкафҡа рәтләп элеп ҡуйыуын, ашағандан һуң һауыт-һабаны йыуырға алып килеп тапшырыуын, бассейнға әҙерләнеүен һ.б. көтә. Ышаныс аҡлана: бала әкренләп үҙаллылыҡҡа өйрәнә. Өйгә ҡайтһа иһә бер ни булдыра алмаған, ярҙамға можтаж сабыйға әйләнә лә ҡуя. Һығымта: ата-әсәгә балаһына ышаныс белдереү мөһим.

2. Үҙе башҡарыр эште ҡулынан тартып алмағыҙ.

Ата-әсә ул-был эште тиҙерәк башҡарырға теләп, балаға өндәшеп тормай. Мәҫәлән, өйҙө йәһәтерәк йыйыштырыу ниәтендә туҙып ятҡан уйынсыҡтарҙы үҙе йыя, сабыйҙы шәп-шәп кейендерә, төймәләрен элә. Һөҙөмтәлә балаға бер ниндәй эш ҡалдырмай, уның бурыстарын ҡулынан “тартып ала”. Сабыйының башҡарғанын көтөп торорға түҙемлеге, ваҡыты етмәй. Был, әлбиттә, ата-әсәнең үҙенә лә, балаға ла кире йоғонто яһай.

Алда әйтелгәнсә, сабыйға ышаныс белдерергә кәрәк. Был йәһәттән уға иң ябай һәм йоғонтоло һорау шул – “Һин минең ярҙам итеүемде теләйһеңме, әллә үҙең булдыра алаһыңмы?” Ошо һүҙҙәр балаға ныҡ тәьҫир итә, һөҙөмтәлә бығаса көсө етмәгәнде лә башҡарыуы ихтимал. Һәр сабыйҙың бит үҙен ҙур кеше итеп күрһәткеһе килә.

3. Артынан төҙәтмәгеҙ.

Бала ниндәйҙер эште башҡарҙы икән, эстән ҡәнәғәтһеҙлек тойоп, артынан төҙәтеп йөрөмәгеҙ. Мәҫәлән, йоҡлаған урынын йыйыштырып ҡуйҙы, ти. Эш һеҙ теләгәнсә үтәлмәһә лә, теймәгеҙ, шулай ҡалһын. Уңғанлығы, булдыҡлылығы өсөн маҡтағыҙ ғына. Үҙе шкафтан кейем һайлап алып кейергә теләһә лә, ҡаршы килмәгеҙ. Булдырған “стилен” хуплағыҙ. Ҡыҫылмау мөмкин булмаған осраҡта ғына хатаһын йомшаҡ һүҙҙәр менән аңлатығыҙ, кәңәш бирегеҙ.

Әгәр инде балаға етешһеҙлектәре туранан-тура әйтелһә, уның башҡа эшләгеһе килмәйәсәк, дәрте һүнәсәк. Сабыйҙың бөтә нәмәне еренә еткереп, өлкәндәрсә башҡарыуын көтөү – уның үҫешен тотҡарлау, киләсәктә уңышҡа өлгәшеү мөмкинлегенә аяҡ салыу.

4. Айырым бурыстар йөкмәтегеҙ.

Балала үҙ көсөнә ышаныс тыуҙырыу, уны теүәллеккә өйрәтеү мөһим. Был йәһәттән сабыйға өйҙә айырым бурыстар йөкмәтергә кәрәк. Мәҫәлән, гөлгә һыу ҡойоу, йыуылған керҙәрен элеү, йәшелсә түтәлен тәрбиәләү һ.б. Бындай бурыстарҙы атҡарған бала һеҙҙән аяҡ кейеменең бауын бәйләтеп ултырмаҫ.

Шул уҡ ваҡытта сабыйға тәғәйенләнгән бурыстарҙың ғаилә өсөн файҙалы булыуына, мөһимлегенә иғтибар итегеҙ. Кәрәкмәгән эш ҡушмағыҙ. Бала күңеле һиҙгер – тиҙ төшөнәсәк. Файҙалы бурыстарҙы башҡарған сабый үҙен кәрәкле кеше, ғаиләнең тулы ағзаһы итеп тойоп үҫәсәк.

5. Урынһыҙға маҡтамағыҙ.

Баланың тырышлығы, уңыштары билдәләнергә тейеш. Әммә аҙым һайын маҡтау дөрөҫ түгел. Мәҫәлән, сабый иртәнсәк йыуынған һайын тешен таҙартырға күнекте икән, уға көн дә иғтибар итеп, хуплап тороу артыҡ. Бала быны мотлаҡ башҡарылырға тейеш ғәмәл тип ҡабул итһен. Гел маҡтап тораһың икән, шунан файҙаланыуы ихтимал. Мәҫәлән, “уйынсыҡ алып бирмәһәң, тешемде таҙартмайым” тиеүе бар.
Маҡтауҙың – үҙ урыны, ул баланы яңы уңыштарға дәртләндерергә тейеш.

6. Ваҡыттың ни икәненә төшөндөрөгөҙ.

Сабый балалар баҡсаһында ҡасан ни эшләргә икәнен белә: килгәс, сисенеп үтеү, ашағандан һуң тышта уйнау, күнекмәләр, унан – төшкө аш, ике сәғәтлек йоҡо, артабан йәнә уйындар, түңәрәктәр, киске аш һ.б. Өйҙә иһә бала “иреккә сыға”. Тәртипкә өйрәтеү өсөн, әлбиттә, балалар баҡсаһындағы кеүек режим булдырыу артыҡ, шулай ҙа айырым ҡағиҙәләрҙе үтәү зарурлығына төшөндөрөү мөһим. Мәҫәлән, иртәнсәк туғыҙынсы яртыла өйҙән сығырға кәрәк, ә бала уйынға бирелгән икән, ваҡыт билдәләгеҙ. “Биш минутта уйынсыҡтарыңды йыйырға өлгөрә алырһыңмы, әллә ярҙам итәйемме?” – тиһәң, сабый был бурысын йәһәт үтәп, сығырға кейенә лә башлар. Алда әйтелгәнсә, һәр осраҡта ышаныс белдереү мөһим.
Кис әкиәт һөйләүгә “кәрәкһеҙ шөғөл” тип ҡарарға ярамай. Балалар баҡсаһында тәрбиәселәр шуға өйрәткәс, сабый өйҙә лә ошондай иғтибар көтә. Кире осраҡта хатта үҙен кәрәкһеҙ тип тойоуы ла ихтимал. Ғөмүмән, өй һәм балалар баҡсаһындағы тәрбиә бер-береһенә яҡын булырға тейеш. Әкиәттең иһә сабыйҙың һәр яҡлап үҫешендә баһалап бөткөһөҙ көсөн оноторға ярамай.

7. Араға ҡыҫылмағыҙ.

Сабыйҙың өйҙә тыңлашмауы, тейешле бурыстарын башҡармауы, киреләнеүе балалар баҡсаһында үҙен яңғыҙ тойоуы, иптәш таба алмауы менән дә бәйле булыуы ихтимал. Ауыр кисерештәрен ул ата-әсәһенә “ауҙара”. Шуға күрә баланың тиҫтерҙәре менән мөнәсәбәтенә ныҡлы иғтибар бүлеү мөһим.

Күп осраҡта, сер түгел, сабыйҙың балалар баҡсаһында үҙ урынын таба алмауына ата-әсә үҙе ғәйепле. Бәғзеләр бит тәрбиәсегә бәләкәстәр алдында дәғүә белдерә, ыҙғышҡа юл асып ҡына тора. Улымды йә ҡыҙымды ниңә рәнйеттең, тип баланың тиңдәштәрен әрләргә тартынмағандар ҙа табыла. Ҡырҡ һигеҙ йыллыҡ эш тәжрибәмдән сығып, шуны әйтәм: сабыйҙарҙың араһына ҡыҫылырға ярамай. Улар хәҙер ыҙғыша ла хәҙер яраша – бер-береһенә үпкәләре шунда уҡ онотола. Ә инде араға өлкәндәр килеп ҡушылһа, урынһыҙға дәғүә белдерһә, бының күңелдә ғүмерлек яра булып ҡалыуы ихтимал.

Сабый балалар баҡсаһында йәшәргә өйрәнә, тәүге тормош һабағы ала. Уға ошо “дәрес”тә ҡамасауларға ярамай. Барыһын да үҙе хәл итергә өйрәнһен, берҙәмлектә көс икәнен күңеленә һала башлаһын. Тиҫтерҙәренән айыраһың икән, сабый йәшәргә өйрәнә алмаҫ, һөҙөмтәлә өйҙә лә гелән ярҙамға мохтаж булып ҡалыр, бының ауыр йөгө ата-әсә иңенә ятыр.

Балаларыбыҙҙы яратайыҡ, бергәләп тәрбиәләйек!