Ниндәй генә заман булмаһын, уның төп нигеҙе, үҫеш ҡеүәте – ғилемдә. “Ҡөрьән Кәрим”дәге тәүге аят-кәримә лә бит “Һине юҡтан бар итеп яралтҡан Аллаһ Тәғәләнең исеменән уҡы!” тигән һөйләмдән башланған. Бойороҡ һөйкәлешендәге ҡылымда оло мәғәнә ята, белемдең ҡиммәте, һиммәте сағылдырыла.


...Аллаһ Тәғәлә Әҙәмде яралтып, остаз булараҡ, уға барлыҡ ғилемде өйрәткән. Фәрештәләр иһә быға ҙур борсолоу белдергән. “Әҙәм балаһын яралтыу ниңә кәрәк булды һуң, Раббым? Ул ниәттәреңде тор­мош­ҡа ашырмаһа, ни ҡылырһың?” – тип хәүефләнеп һорағандар. Ә быға яуап шулай яңғыраған: “Әҙәм балаһы насар юлды һайламаҫ, сөнки уға ғилем бирҙем”.
Белем – барлыҡ күркәм сифат­тарҙың тамыры. Ғилемле кеше һәр саҡ камиллыҡҡа, яҡтылыҡҡа ынтыла, күңеле бөтөн була, башҡа­лар­ҙы яманламай, һауаланмай, ялҡауланмай, хәйлә-мәкер ҡормай, бүтәндәргә һалышмай һ.б. Үҙе булып ҡала, сөнки тормошта тәғәйен урыны, ышаныслы терәге – белеме – бар. Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһис-сәләмдең “Ғилемде би­шек­тән алып гүргә ингәнсе өйрә­не­геҙ” тигән хәҙисе иһә белгәнең менән генә ҡәнәғәтлек кисермә­йен­сә, аң-белем даирәһен даими ки­ңәй­теү зарурлығын тәҡрарлай. Ә уның иге-сиге юҡ. Дин әһелдәре әйтеүенсә, ғилем күҙ ҡарашы етмәҫ даръяға тиң, ә әҙәм балаһы уның ярында тамсылап һыу эскән ҡошсоҡ кеүек кенә.
Белемле кеше тәрбиәле, әҙәпле. Ошоға ярашлы бер хикмәтте иҫкә төшөрөп үтәйек. Атай кеше улын баҫыуға алып сыға. Арыш башаҡта­рының берәүҙәре эйелгән, икенсе­ләре күккә туп-тура ҡарап, ғорур үҫеп ултыра икән. “Атай, ниңә улар бер төрлө түгел? – тип аптыраған бала. – Был ни хикмәт? Эйелгән­дә­ре матур түгел, кәрәктәре лә юҡтыр инде...” Атаһының яуабы иһә шулай булған: “Туп-тура үҫкән арышҡа һоҡланма, улым. Башағы бушлыҡтан шулай улар. Ә инде эйгәндәрҙең эсе тулы ем – туҡлыҡ, уңыш билдәһе был”.
Хикмәттән аңлашылыуынса, “емле”, йәғни ғилемле кеше үҙен һис ҡасан әллә кемгә ҡуйып, юғары­ға ҡарап тәкәбберләнеп йөрө­мәй, киреһенсә, ниндәйҙер кимәлдә тү­бән­селектә ҡала. Быға иң ҙур миҫал – Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм. Пәйғәмбәребеҙ ҙур ғилеме менән бер ваҡытта ла маһайып, һауала­нып йөрөмәгән, ә уны таратҡан, башҡалар менән уртаҡлашҡан. Ә Аллаһ Тәғәлә тап шундайҙарҙы – белемлеләрҙе, уға яҡын торғандар­ҙы, аҡыллының һүҙен тыңлағандар­ҙы, фекер-кәңәшен ҡабул иткәндәр­ҙе – һөйә.
Исламда ғилем – иң юғары төшөнсәләрҙең береһе. Изге китапта ла, хәҙистәрҙә лә уның баһа­һы бихисап мәртәбә тәҡрарлан­ған. Ғилемгә, үҫешкә ынтылмаған­дың иманһыҙға яҡын тороуы билдәлән­гән, бындай күренештәрҙе бөтөрөү юлдары күрһәтелгән. “Мосол­ман­дың наҙан булыуы ярай торған эш түгел, – тигән, мәҫәлән, Ғүмәр бин Хаттаб. – Белгәндәр – өйрәтергә, белмәгәндәр өйрәнергә тейеш”.
Тормоштоң “асҡысы” булараҡ, ғилем яҡшы, мул йәшәүгә юл яра. Замандың ауырлыҡтарын тәү сиратта уға таянып, лайыҡлы үтергә, киләсәккә тос орлоҡ ҡал­дырырға бурыслыбыҙ, тип өйрәтә дин әһел­дәре. Ҡөрьәндәге “Уҡы!” тигән бойо­роҡ­тоң төп асылы был.