Матбуғатта мәктәп тормошона, уҡытыусылар эшмәкәрлегенә йыш иғтибар бирелә. Был тәбиғи, сөнки киләсәгебеҙ тураһында уртаға һалып һөйләшеү мөһим. Был йәһәттән мөмкинлектәре сикләнгән балаларға белем һәм тәрбиә биргән остаздар айырыу­са хөрмәткә лайыҡ. Һаңғырау һәм насар ишеткән балалар өсөн тәғәйенләнгән Стәрлетамаҡ коррекцион мәктәп-интернаты директорының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары Дамира Рөстәм ҡыҙы ТАРАСОВА менән ошондай педагогтарҙың эшмәкәрлеге хаҡында әңгәмә ҡорҙоҡ.
– Ғәҙәти белем биргән мәктәп тормошон күҙ алдына килтереүе ауыр түгел, ә бына һеҙҙең учреждение эшмәкәрлеге нисек ҡорол­ған?
– Башта уҡ шуны билдәләйек: һаңғырау балалар – һеҙҙең менән ми­нең кеүек үк кешеләр. Хоҙай Тәғә­лә һынауы буйынса улар бары тик ише­теү һәләтенән мәхрүм. Шуға уларҙы йәмғиәтебеҙҙең айырылғы­һыҙ өлөшө булараҡ ҡабул итергә те­йешбеҙ. Балаларҙың үҙҙәренә лә был йәмғиәттән өркөргә, ситкә тай­пылырға ярамай. Уларҙы киләсәктә ишетеү һәләтенә эйә булған кешеләр мөхитендә йәшәргә, юғалып ҡал­маҫҡа өйрәтеү һәм белем биреү – төп бурысыбыҙ.
Беҙҙә балалар IХ класҡа тиклем бе­лем ала. Ишетеү мөмкинлектәре сик­ләнгәндәр был программаны 10 йыл дауамында үҙләштерһә, бөтөн­ләй һаңғырауҙар 11 йыл уҡый. Әлеге көндә 124 бала тәрбиәләнә. Улар Башҡортостандың көньяҡ төбәгенән, Ырымбурҙан да бар. Башлыса Стәр­летамаҡ ҡалаһынан – 33 уҡыусы.
– Бурысығыҙҙы атҡарған саҡта күберәк нимәгә иғтибар бирелә: уҡыу программаһын үҙләште­реүгәме, әллә яраҡлашыу һәләтен үҫтереүгәме?
– Шәхес бар яҡлап та өлгөрһөн өсөн уның аң-зиһен кимәлен дә үҫтереү фарыз, рухи донъяһын, физик мөмкинлектәрен дә байытырға кәрәк – был хәҡиҡәт беҙҙең эшмәкәр­леккә ят түгел. Уның ҡарауы, бала­ларға ниндәйҙер бер теманы һеңдереү өсөн, башҡа уҡыусыларҙан айырмалы рәүештә, икеләтә-өсләтә күберәк эшләргә тура килә. Шуға ла программаны ғәҙәттәгенән оҙағыраҡ өйрәнәләр. Мәҫәлән, “магазин” һүҙен уҡырға өйрәтер өсөн ишетә алған балаға хәрефтәрҙе танытырға һәм ҡабатлатырға ғына кәрәк. Ә һаңғырау бала өндәрҙе-ижектәрҙе һинең артыңдан еңел генә әйтә алмай. Бер хәрефтең әйтелешен аңлатыу өсөн генә лә көнө буйы ваҡыт талап ителеүе ихтимал.
– Өн тигәндән, шундай күре­нешкә аптыраным: бөтөнләй һаңғырау балалар ҙа ҡайһы бер һүҙҙәрҙе иркен әйтә ала…
– Беҙ – ишетеү һәләтенә эйә булғандар – өндәрҙе ишетәбеҙ, ә бит һәр өндө әйткәндә тын алыу ағзаларының бер өлөшө ҡатнаша. Бер өндө сығарғанда ауыҙҙан һыуыҡ һауа килһә, икенсеһен әйткәндә, мәҫәлән, киреһенсә, эҫе тын урғыла. Тамаҡ-муйындың һелкенеүе, телдең был йәки теге яҡҡа боролоуы – ишеткән кешеләр иғтибар итмәгән һәр ваҡ деталь иҫәпкә алына. Бер балаға өндө сығарырға өйрәтер өсөн, әйтәйек, әлеге уҡыусы менән икәүләп көҙгө алдына баҫабыҙ ҙа, ауыҙҙы асып, шул өндө әйтеү процесын ҡа­батлайбыҙ. Был, әлбиттә, ҡатмарлы методиканың бер өлөшө генә…
Шулай ҙа балаларҙың төп аралашыу ҡоралы булып ҡул бармаҡ­тарының хәрәкәте хеҙмәт итә. Донъя­ны танып-белеүҙә башлыса ошо алым ҡатнаша. Һәр хәрәкәт бер хәрефте алмаштыра.
– Икмәк һатып алыр өсөн “магазин” һүҙен уҡый белеү генә аҙ бит әле…
– Күп ваҡыт теге йәки был хәл-ваҡиғанан сығыу юлын өйрәтеүгә бү­ленә. Мәҫәлән, йыш ҡына алыш-биреш, һатып алыу ваҡиғаһын уйнап өйрәнәбеҙ. Олораҡ кластар элек ал­ған һабаҡтары нигеҙендә был күренеште ысын тормошта дауам итә. Бергәләп магазиндарға, почта бүлексәләренә һәм башҡа халыҡ күпләп йыйылған урындарға йөрөй­бөҙ. Был уҡыу һәм тәрбиә эштәренең ғәмәли өлөшө тиһәң дә була.
– Интернатты тамамлаған балаларҙы артабан ниндәй тормош көтә?
– Киң мәғлүмәт сараларынан ишетеп-күреп тораһығыҙҙыр, һаңғы­рау балаларҙың мөмкинлек­тәре сикләнһә лә, уларҙың араһында һәләтлеләр бихисап. Бының өсөн паралимпиада тарихына күҙ һалыу ҙа етә. Һикһән йылға яҡын тарихы­быҙҙа беҙҙән дә ошондай уҡ һәләткә эйә күпме бала сыҡҡан! Һуңғы йылдарҙы барла­ғанда, спорт өлкәһендә Юлиә Әбүбәкированың исеме киң билдәле.
Әммә был барыһы ла спорт өлкә­һенә сума тигәнде аңлатмай. Иретеп йәбештереүсе, токарь, тегенсе, медицина хеҙмәткәре, ашнаҡ­сы булып эшләй улар. Белем алыу өсөн республика уҡыу йорттарында төркөм­дәр барлыҡҡа килтерелгән, уңайлы шарттар тыуҙырылған. Кем­дәрҙер урта һөнәри белем алып ҡына ҡалмай, юғары уҡыу йортон да тамамлай. Тик шуныһы ғына күңелде ҡыра: яңы талаптар буйынса имтихан тапшырғанда һаңғырау балалар өсөн әллә ни артыҡ шарттар ҡаралмаған, ә бит уларҙың дөйөм аудиторияла юғалып ҡалыуы ла ихтимал. Ләкин иң мөһиме – ниндәй генә ҡар­шылыҡтар сыҡмаһын, балаларыбыҙ башлыса лайыҡлы тормош ҡора. Күҙәтеүҙәр шуны дәлилләй: мөм­кинлектәре сикле булмағандарға ҡарағанда, уларҙа хатта яуаплылыҡ тойғоһо ла нығыраҡ һиҙелә, тип тә әйтер инем.
Сирек быуаттан ашыу хеҙмәт дәүеремдә сығарылыш кластарын күп оҙаттым, йылдар үткәс тә был балалар менән күрешеп-осрашып торабыҙ. Күптәре ғаилә ҡороп, матур итеп йәшәй.
– Бөгөнгө педагогтың көндә­легенә күҙ һалһаң, хеҙмәтенең үтә лә мәшәҡәтле икәнлегенә ина­наһың. Ә һеҙ бит төп предметығыҙ буйынса ғына белем биреп ҡалмайһығыҙ, бер үк ваҡытта педагог та, сурдопедагог та, психолог та, тәрбиәсе лә. Әңгәмә барышында иғтибарҙан ситтә ҡалған бурыстарығыҙҙың иҫәбе-һаны юҡтыр...
– Был йәһәттән бер күрһәткескә генә туҡталырға ҡала: интернатта эшләгән 55 педагогик хеҙмәткәр араһында 30-40 йыл ғүмерен ошо хеҙмәткә арнағандар бар. Нурия апай Йомағужина, мәҫәлән, ҙур ихтирамға лайыҡ. Һәр һөнәрҙең үҙ мәшәҡәте, үҙенсәлеге етәрлек, әммә эшеңде яратһаң, уны башҡарыуы ауырлыҡ тыуҙырмай, тиер инем.

Рәмил МАНСУРОВ
әңгәмәләште.