Алтыны ла, нефте лә бар

Һәр илдең иҡтисади ҡеүәтен уның тәбиғи байлыҡтары билдәләй. Ҡаҙағстан иһә был йәһәттән файҙалы ҡаҙылмалары менән дан тота. Мәҫәлән, Менделеев таблицаһындағы 105 элементтың 99 аҫылташы бында бар, шуларҙың 70-е буйынса тикшеренеү эштәре башҡарылған.

Бөгөн унда 493 ҡаҙылма сығанағы билдәле, уларҙа 1225 төр минераль сеймал бар. Ҡаҙағстан цинк, вольфрам, барит запастары менән донъяла беренсе урынды биләй, шулай уҡ көмөш, ҡурғаш, хромит буйынса – икенсе урында, тағы ла баҡыр һәм флюорит (өсөнсө), молибден (дүртенсе), алтын (алтынсы) етерлек.
Ҡаҙағстан нефть һәм газ запастары менән дә ғорурлана ала. Яңыраҡ Көньяҡ Турғай сөңгөлөндә табылған нефть ятҡылыҡтары илдең иҡтисадын көсәйтеүгә тос өлөш индерә.
Ҡаҙағстанда ҡара һәм төҫлө металл күпләп сығарыла. Башлыса Рәсәй, Япония, Көньяҡ Корея, АҠШ, Канада, Ҡытай илдәренә оҙатыла.

Дуҫлыҡ аңлашыуҙан башлана

Совет дәүләте тарҡалғас, Рәсәй менән Ҡаҙағстан араһында хеҙмәттәшлектең яңы осоро башланды. Быға 1992 йылдың 25 майындағы ике ил араһындағы дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек, үҙ-ара ярҙам итеү тураһындағы килешеү нигеҙ булып тора.

Ике ил араһындағы дуҫлыҡ иҡтисад өлкәһендә нығый бара. 2003 йыл Рәсәйҙә Ҡаҙағстан йылы тип билдәләнһә, киләһе осорҙа улар беҙҙең илде шулай хөрмәтләй.
2010 йылдың июленән алып Беларусь, Ҡаҙағстан һәм Рәсәйҙең Таможня союзы эшләй башланы. Ҡайһы бер билдәләүҙәр буйынса, уның барлыҡҡа килеүе ошо илдәрҙең эске тулайым продуктының 15 процентҡа артыуына булышлыҡ итәсәк.
2011 йылдың 1 июленән алып Рәсәй менән Ҡаҙағстан сигендә транспорт күҙәтеүе башҡарылмай. Бынан тыш, ике ил араһында виза тәртибе лә көйгә һалынған. Беҙ бер-беребеҙгә барыу өсөн сит ил паспортын ҡулланмайбыҙ.
Үҙ-ара хеҙмәттәшлекте еңеләйтеү өсөн Ҡаҙағстандың Астана, Алматы, Уральск ҡалаларында Рәсәй Федерацияһының вәкиллектәре бар. Ә инде беҙҙең илдәге Мәскәү, Санкт-Петербург, Омск, Әстрхан ҡалаларында уларҙың вәкиллектәре эшләп килә.
Ҡаҙағстан Рәсәйҙең төбәктәре менән дә бәйләнеште нығыта бара. Мәҫәлән, Башҡортостан менән дуҫлыҡ күпере 2004 йылда һалынған. Ике төбәк араһындағы үҙ-ара сауҙа күләме 2012 йылда 193,5 миллион доллар тәшкил иткән. Башҡортостан башлыса химия сәнәғәте тауарҙарын, минераль ашлама, каучук, быяла, төҙөлөш материалдары, ағас эшкәртеү ҡорамалдары, техника оҙата. Ҡаҙағстан иһә беҙгә минераль ашлама эшләү өсөн сеймал, он, төрлө ҡорамалдар ебәрә.
Әйткәндәй, Башҡортостанда бөгөн 4500 самаһы ҡаҙаҡ милләте вәкиле йәшәй. Республикабыҙҙың Халыҡтар дуҫлығы йорто ҡарамағында “Аҡ бата” ҡаҙаҡ мәҙәниәте үҙәге уңышлы эшләп килә.

Мәмәйгә кәләш эләкмәй!

Башҡорт менән ҡаҙаҡ халҡы элек-электән тығыҙ аралашып йәшәгән. Шуға ла бихисап йолаларыбыҙ, ғөрөф-ғәҙәттәребеҙ уртаҡ. Күп милли уйындарыбыҙ ҙа бер-береһенән әллә ни айырылмай. Шуларҙың береһе – ҡыҙ ҡыуыу уйыны. Ҡаҙаҡса ул “кыз куу” тип атала.

Уйындың төп асылы шунда: егет тә, ҡыҙ ҙа арғымаҡҡа атланып, үҙ таһыллығын күрһәтә. Шартына ярашлы, тәүҙә һылыуҡай һыбай сабып, 400 метр самаһы арауыҡты үтергә тейеш. Унан һуң ғына егет атҡа атланып урынынан ҡуҙғала. Батыр барлыҡ көсөн һалып, сослоғон күрһәтергә, ҡыҙҙы ҡыуып етергә тейеш. Әгәр ул быны эшләй ала икән, сибәркәйҙе ҡосаҡлап үбеү бәхетенә өлгәшә.
Боронғо осорҙа егет ҡыҙҙы кәләш итеп алырға ниәтләгәндә лә ошо милли уйынды ҡулланғандар. Әгәр ир үҙен етеҙ, сос, йылғыр, сая итеп күрһәтә икән, тимәк, һылыуҡай — уның кәләше.
Был уйындың дауамы ла бар. Ул осраҡта иһә, киреһенсә, егет алдан сабып сығып китә. Күпмелер ара үткәс, ҡыҙ уның артынан баҫтырып саба. Әгәр ул егетте ҡыуып етә икән – үпкәләш юҡ. Ҡамсы мәүештең арҡаһын яндырасаҡ! Әлбиттә, бындай мәмәйгә кем ҡыҙын бирһен инде?

Гагаринды күтәргән ҡала

1961 йылда Юрий Гагарин тап ошонан йыһанға күтәрелеп, Совет дәүләтенең данын бөтә донъяға таныта. Был осош Байконур космодромында башҡарыла. Ул иһә — Ҡаҙағстан биләмәһендәге хәрби ҡалаларҙың береһе.

Советтар Союзы тарҡалғас та, Рәсәй ошондай ҡеүәтле космос үҙәген ҡулынан ысҡындырырға теләмәй. Шуға ла, 1994 йылдағы килешеүгә ярашлы, Байконур 2050 йылға тиклем Рәсәйгә ҡуртымға бирелгән. Бының өсөн беҙҙең ил Ҡаҙағстанға йыл һайын 115 миллион доллар аҡса түләп бара. Шулай ҙа ерҙең хужалары был килешеүҙе үҙ ирке буйынса теләгән ваҡытта өҙә ала. Байконур Рәсәйҙең федераль әһәмиәтендәге ҡалалары кеүек статусҡа эйә. Әммә ул Ҡаҙағстандың айырылғыһыҙ өлөшө булып тора.
Был төбәккә бәйле ҡыҙыҡлы мәғлүмәт тә бар. 1954 — 1960 йылдарҙа Ҡаҙағстанда башҡарылған сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереү кампанияһы башҡа маҡсатта ойошторолған, тиҙәр. Шул осорҙа Байконур космодромы төҙөлә. Бихисап техниканың, кешеләрҙең шунда оҙатылыу сәбәбен Көнбайыштағы махсус хеҙмәттәр белмәһен өсөн сиҙәм күтәреүгә һылтаналар.