Ирәмәл тауы — Көньяҡ Уралдың иң матур ерҙәренең береһе. Унда күтәрелеү онотолмаҫлыҡ кисереш­тәр, хистәр тыуҙыра. Бындай той­ғо­ларҙы тау түбәһендә генә тойомлап була.
Ҡуйы урман һулышы, ҡояш нур­ҙа­рының шишмә тулҡын­дарында уйнауы... Зәңгәр күккә олғашҡан тау түбәләре!.. Был хозурлыҡты һөйләп кенә аңлатырлыҡ түгел, уны кү­рергә кәрәк. Донъя барлыҡҡа килгәндә, Урал тауҙары иң бейектәренең береһе булған, тиҙәр. Шул түбәләр­ҙең иң серле­һе, иң мөғжизәлеһе — Ирәмәл, кеше күңеленә ут төрт­кән­дәй, дәрт­ләндереп, үҙенә саҡырып то­ра. Тауҙың ҡаялары, таштары рәссам ҡулдары менән биҙәлгән тиерһең! Хәйер, тәбиғәттән дә маһирыраҡ, оҫтараҡ рәссам бар­мы һуң донъяла?! Бик тә йәмле лә, серле лә күренеш булараҡ, Ирә­мәлдең күккә үрелгән осонан аҫҡа табан курумниктар төшкән. Улар­ҙы таш йылға тип тә йөрөтәләр. Шул таштарға ҡолаҡ һалһаң, шишмә тауышы ишетел­гәндәй була, араларында төрлө төҫтәге сәскәләр үҫеп ултыра. Тағы ла Ирәмәл таш ҡаҙан­дары менән аптырашта ҡал­дыра. Ҡа­ҙан­дарҙың киңлеге ике-өс метрға етә. Ямғырҙан һуң улар һыу менән тула. Шуға ла ҡайһы берәүҙәр Ирәмәл түбәһендә күлдәр бар тип иҫәпләй. “Ундағы” һыу бик таҙа һәм тәмле була.
Ирәмәлдең тәбиғәте лә үҙенсә­лекле. Һауа торошо тиҙ алмашына. Бында ҡойма ямғырҙар ҙа, әсе бурандар ҙа була. Ҡуйы томандар уратып алһа, тау түбәләре айырыуса серле күренә. Үҫем­лектәр донъя­һы ла бай, үҙен­сәлекле. Бит­ләүҙәрҙә Альп тау­ҙарында ғына үҫкән сәскәләр осрай, тундраға хас кәрлә ағастар күп. Әйтерһең дә, ерҙәр илсе итеп үҙҙәренең вәкил­дәрен ебәргән. Ваҡыт арауығы ла ҡыҙыҡлы. Умырзая Ирәмәлдә июнь аҙаҡ­тарында ғына сәскә ата. Тимәк, бында килеп тағы лa яҙҙы ҡаршыларға була.
Ирәмәлде изге тау тип тә йөрө­тәләр, сөнки уға артылған кеше үҙендә көс-ғәйрәт артыуын тоя. Тауға үрләп теләгәнең һәр ваҡыт ҡабул була, тиҙәр. Тик ул һәр кемде лә үҙенә индермәй, изге ниәт менән килгән кешеләрҙе генә ҡабул итә, үҙенең көс-ғәйрәтен бирә.
Ирәмәл тауы тураһында легендалар ҙа бар. Борон унда “чуди” тигән халыҡ йәшәгән, тиҙәр. Улар, серен сит кешеләргә асмаҫ өсөн, ер аҫтына төшөп юғала. Мин уларҙы бик аҡыллы, алдан күрә белгән кешеләр булған тип уйлайым, сөнки бик боронғо заман­дарҙа уҡ үҙ ерен һаҡлау булған ниәттәре. Уның имен­леге өсөн ғүмерҙәрен дә аяма­ғандар. Хәҙер­ге заманда шундай кешеләр күберәк булһын ине, сөнки тәбиғә­тебеҙ бөгөн һаҡлауға, яҡлау­ға бигерәк тә мохтаж.
Бөтә нәмәнең ҡиммәте аҡса ме­нән иҫәпләнгән заманда, тәбиғәт­кә ҙур хәүеф янай. Уны тик табыш алыу сығанағы тип ҡарағандар күбәйҙе. Хатта Ирәмәлдә, изге тау­ҙа, машина ярышы өсөн юл һалырға теләгәндәр ҙә табылды. Ту­рис­тарҙың күбәйеүе лә хәүеф тыуҙыра. Был осраҡта маршрут­тарҙың бик уйлап, тауҙың бөтә үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып төҙө­лөүе мотлаҡ. Бөтәһе өсөн ҡағиҙә­ләр, оҙатып йөрөү өсөн белгестәр әҙерләргә кәрәк.
Тауҙың атамаһы “ир” һәм “әмәл” һүҙҙәренән килеп сыҡҡан, тиҙәр. Йәғни ниндәй ҙә булһа ауыр хәлдән сығыуҙың әмәлен, яйын тапҡан ир-егет. Мин шундай ир-егеттәрҙең береһе булырға теләйем. Ирәмә­лемде, тыуған тө­йә­гемде һаҡлауға, яҡлауға ғүмерем йәл түгел.