Һуғыштан аҙаҡҡы ямаулы тун кейеп тә әллә кем булып йөрөгән йылдар. Имен ҡайтҡан фронтовиктар тамам бөлгән донъяһын хәл ҡәҙәренсә һипләргә көсәнә. Беҙҙең ише атай­һыҙ­ҙар өлөшөнә бәхетлеләр ҡыуанысын сит­тән генә күреп йөрөү яҙмышы төштө. Шулай ҙа ғәм гел генә йәшкә ҡойоноп ғүмер итә алмай. Тормошта күреү-күрешеү, күңел тартһа, йә­рә­шеү, йәрәшкәс, сөкөр-сөкөр һөйләшеп йәшәү кеүек ябай ғына, әммә мәғәнә тулы нәмәләр бар. Тәбиғәттә дауыл йыҡҡан ағас, тамыры ерҙә ҡалһа, йәш үҫентеләр менән терелеп китә. Яҙғы сыйырсыҡ ҡушы эргәһендә булһа, ғаләм­гә сорғолоп осорҙай талпынып һайрай. Беҙ — әле башты таҡыр итеп ҡырҙы­рып, донъя­ның аңын-тоңон белергә өлгөрмәгән малайҙар. Һуғыштан алдараҡ тыуған ағайҙарыбыҙ иһә йәшәү матурлығын күреп, Ерҙе күсәрендә зыр әйләндерергә дәртләнеп йөрөй. Уларҙың йөрә­ген өтөп барған хистәрҙе үҙең татып ҡараһаң ине! Дәрте, хыялдары йәш сағында быуыл­маһа, әҙәм балаһы мәхрүмлек һәм яңғыҙлыҡ юлын үҙ итмәй ул!
Ошо юҫыҡтан, сәйәсәт юлына төшмәй, үҙемә бик яҡын бер ҡатындың яҙмышы тура­һында ҡыҫҡаса ғына булһа ла бәйән итәйем әле.
Һуғыш ваҡытында беҙҙең Ҡаҙмаш Әбйәлил районында «индустриальный» ауыл булып китте. Уйлап ҡарағыҙ: яҙғы ташҡында Оло Ҡыҙыл буйлап ағас ағыҙалар, тал төйә торған әллә ниндәй промартель асып ебәрҙеләр. Баҡтиһәң, йәш тал ҡабығынан бик шәп экстракт-һут сыға икән. Инәйҙәр тире иләй, әлеге экстракт шуға кәрәк. Элекке сепаратор пунктын киңәйтеп, май заводы яһанылар. Май, эремсек эшләйҙәр, айыртылған һөттө эретеп, казеин тигән нәмә сығаралар. Тәүгеләре ҡәҙимге ниғмәт булһа ла, һуңғыһы буяу, елем, пластмасса һәм баш­ҡа кәрәк-яраҡ етештереү өсөн кәрәк икән. Ә һеҙ төпкөл, ҡараңғы башҡорт ауылы, тиһегеҙ...
Апай-ағайҙарҙың әлифбаһына талашып хә­реф танып, өйҙә тәҙрә аҫтарына йәбеш­те­релгән гәзиттәрҙе шытырлатып уҡып йөрөгән саҡ. Нисәнсе йыл икәнлеген хәтер ышаныслы ғына нығыта алмаған, ауылыбыҙға ап-аҡ йөҙлө, зәңгәр күҙле, һарғылт сәстәре ҡулбаш­тарын ҡаплап торған бер апай килеп төштө. Май заводына мастер итеп ебәргәндәр, исемен дә белдек — Маруся. Алыҫ ауыл булһаҡ та, беҙгә унан алда ла татар, рус милләтле бел­гестәр килеп-китеп торғас, тағы бер мәрйәнең пәйҙә булыуын һис кем әллә ни иғтибарға алманы.
Һуғыштан һуңғы йылдар. Имен әйләнеп ҡайт­­ҡан фронтовиктар ғаиләләре менән ҡабат­тан донъя көтөп алып китте. Күптәр тегендә ҡалған. Шул арала буй еткерә башлаған йәш-елкенсәктең танауына әле еҫ инмәгән. Ат аҫ­тын­да ҡалып, аяғын зәғифләп һуғышҡа бар­­ма­ған Ғилман ағайым шул мөхиттә ауыл ҡыҙҙары өсөн күҙ өҫтөндәге ҡаш булып йөрөй.
Ағайҙы кәмһетергә ниәтләүҙән әйтмәйем. Бер аяғы кибеп, ағасҡа терәлеп ҡалһа ла, әсәйемдең иң өлкән ҡустыһы Ғилман ағайым ифрат күркәм егет ине. Ете класс менән дә юғары белемлеләрҙән мәғлүмәтлерәк булды. Ауылда бит ул саҡ берәй ғариза-фәлән яҙыу ҙа, бүтән төрлө рәсми документ рәтләү ҙә оло мәшәҡәт ине. Ҡайҙа, ни арала шымарып алған­дыр, иллә Ғилман ағайым бөтә ауылға писарь булды ла китте. Өҫтәүенә балалар уҡыта. Русса ла һин дә мин һөйләшә, мәжлестәрҙә ай-һайлап йырлап ебәрә, ағас аяғы менән иҙәнде төйгөсләп бейергә төшөп китә. Шуға Марусяны беҙгә еңгә итеп алып ҡайтыуына һис аптыра­маныҡ. Аптыраһа, еңгәбеҙҙең Оло Тәләктә ҡалған туғандары аптыра­ғандыр.
Карпустәр ҙур ғаиләһе менән һуғыштан ҡасып, Белоруссиянан Башҡортостанға килеп һыйынған икән. Аҙағыраҡ улар Өфөгә күсенде. Маруся еңгәй Ҡаҙмашта төпләнгәс тә, ҡыҙыу­лыҡ­тары һүрелмәй, уны алып ҡайтабыҙ тип килеп йөрөнөләр. Мин Мария Алексеевна Карпусь беҙҙең ер-һыуға ғашиҡ булған да унан айырыла алмаған икән, тип раҫламайым.
Кеше холоҡ-фиғеле менән нисек кенә анталашлы булмаһын, сит-ят телле, белмәгән ғө­рөф-ғәҙәтле мөхиттә йәшәп алып китеүе уға ба­рыбер ҡыйындыр. Магнитогорск, Силәбе яҡтарында йә уҡып, йә эшләп йөрөгән ағайҙар ауылға Ғилман ағайымдан алда ла, һуңыраҡ та урыҫ, украин еңгәйҙәрҙе эйәртеп ҡайтҡылай торҙо. Ләкин уларҙың береһе лә ифрат мәшә­ҡәтле ауыл тормошона ерегеп китә алманы. Маруся еңгәйҙе әллә заводтағы аш-һыулы эше тотто (һуғыштан һуңғы ҡытлыҡ ваҡытта был да мөһим булғандыр), әллә ағайым шул ҡәҙәре арбаны, әллә башҡа сәбәптәр аяғын тышаула­ны, мәгәр Ҡаҙмашҡа нисек килеп төшһә, шунда майҙай һеңде. Беҙҙең яҡта берәй нәмә урынына йәп килгәндә, шулай тиҙәр.
Еңгәбеҙҙең һылыулығына беҙ һоҡланып йө­рө­гәнсе, уларҙың сабыйҙары тыуҙы. Ирина тип яҙҙырһалар ҙа, был көләкәс, шаталаҡ ҡыҙҙы беҙ бала сағынан Ира тип кенә йөрөттөк. Тәүҙә йәш Ихсановтар Ғарифулла олатайым­дарҙың мыжғып торған ғаиләһендә бергә йәшәп алды. Ошо оло йортҡа, атай фронтҡа китеп ғәйеп булғас, әсәйем, ике апайым менән мин дә килеп һыйынғайныҡ. Олатайҙың үҙенең тағы ике малайы үҫеп килә. Етмәһә, Ғилман ағайҙан кесерәк Менәүәрә апай, Магнитогорск яғында ауыр эштә сырхаулап, ҡайтып йығылды. Ҡыҫҡаһы, иркен өйҙө тарайтып йәшәп ятабыҙ, һәр кем үҙ мәшғүлендә. Ғарифулла олатайым менән әсәйем колхоз эшенән бушамай, Ғилман ағай, мәғлүмәтлерәк кеше булғас, яҙыу-һыҙыу тирәһендә, Ғәйнихаят өләсәйем, ҙур ғаиләләге ҡотолғоһоҙ ҡытыршылыҡтарҙы шымартып, һәр мәсьәләлә бер ибен табып, өй ҡото булып йөрөй, Маруся еңгәйҙең елкәһендә — әлеге заводы.



(Аҙағы бар.)