Төптән уйлап ҡараһаҡ, һалым органдары менән кеше араһында бәйләнеш әҙәм балаһы донъяға килгәс тә башлана һәм ғүмере буйы дауам итә. Күсемһеҙ милек, автомобиль һатып алһаң да, уларҙы һатһаң да, шәхси эшҡыуар булып китһәң дә әлеге һөнәр эйәләренә төбәләһең. Шул уҡ ваҡытта беҙ һалым органдары хеҙмәткәрҙәре хаҡында, уларҙың эштәре тураһында нимә беләбеҙ? Нәҡ ошо һорау беҙҙе Рәсәй федераль һалым хеҙмәтенең Стәр­ле­тамаҡта урынлашҡан Башҡортостан буйынса 3-сө район-ара инспекцияһы начальнигы Римма РИЯНОВАға алып килде лә инде.
— Римма Фәрит ҡыҙы, тәү сиратта шуны бил­дәләп үтәйек әле: һалым органдары хеҙмәткәрҙәренең бурысы нимәнән ғибәрәт?
– Бөтә кимәлдәге һалым түләүҙәрен контролдә тотоу, һалым түләүселәрҙең бурыс­тарын кәметеү буйынса эш алып барыу. Бынан тыш, документтар күп көс талап итә: кем­дер шәхси эшҡыуар булып теркәлә, бәғзеләр ере өсөн тү­ләүҙәр хаҡында белешмә һорай һәм башҡалар. Айырым һүҙ – аңлатыу эше. Ғөмүмән, иртәнән алып кискә тиклем халыҡты хеҙмәтләндереү ме­нән мәшғүлбеҙ.
— Шулай ҙа технологиялар хәҙерге тормошто күпкә еңелләштерҙе, ҡулайлаш­тырҙы…
– Эйе, төрлө программалар барлыҡҡа килде. Улар ярҙа­мын­да кеше хәҙер өйөнән сыҡмай йәки сиратта тормай ғына ла кәрәкле документ, белешмә юллай ала. Был алым бик отошло. Мәҫәлән, һеҙгә һалым түләүсенең шәх­си номерын алырға кәрәк, ти. Бының өсөн беҙҙең сайтҡа инеп, шәхси кабинетта тер­кә­леү һәм ғариза ебәреү ҙә етә, тик документтарығыҙ буйынса мәғлүмәттәрҙе дөрөҫ тултырыу ғына фарыз. Бер нисә көн үткәс, тейешле докумен­ты­ғыҙҙы барып алырға мөмкин.
Бынан тыш, Интернетта ла кәрәкле мәғлүмәттәр бар. Әй­тәйек, беҙҙең сайт аша “Юридик шәхес булыу отошломо, әллә йүнсел булып теркәлеү ҡулайлымы?” тигән һорауға яуап табырға мөмкин. Технологиялар бигерәк тә эш­ҡыуарҙар өсөн ҡулай. Мә­ҫә­лән, үҙҙәре сит илдә ял итәләр, ти. Шул уҡ ваҡытта Интернет аша беҙгә отчет ебәрәләр. Әйткәндәй, айырым осраҡтарҙа мисәт, ҡултам­ғаларҙың күсермәһен дә ошондай ысул менән ҡулланып була.
– Әммә, дүрт аяҡлы ат та абынып китә бит: техноло­гияларҙың “тиҫкәреләшкән” мәлдәре юҡ түгелдер?
— Барыһы ла көйлө генә эшләй алмай, әлбиттә, төрлө саҡ була. Башҡа органдар менән эшләүҙе лә күҙ уңында тоторға кәрәк. Үкенескә ҡаршы, яҡты донъя менән хушлашҡан кешегә “түләү ҡағыҙы” ебәргән осраҡтар бар. Был, әлбиттә, тәү сиратта һалым органдарының ғәйебе түгел, әммә ни ҡылаһың, бәғзеләрҙең хатаһы өсөн беҙгә ғәфү үтенергә тура килә. Ғөмүмән, тәүге “бәрелеш”те һәр саҡ беҙ ҡабул итәбеҙ.
– Һалым органы хеҙ­мәт­кәре булыу өсөн ҡануниәтте биш бармағыңдай белеү генә аҙҙыр, улай булғас?
– Эйе, һин бер үк ваҡытта һалым органы хеҙмәткәре лә, адвокат та, психолог та, депутат та һымаҡ. Ни ҡылаһың, кеше менән эшләгәс, техник хеҙмәт күрһәтеп кенә ултырыу килешмәй, әлбиттә. Кемгәлер өҫтәмә аңлатма би­рә­һең, хатта ҡайһы берәү­ҙәр­ҙең (айырыуса өлкән бы­уындың) һаулығы менән ҡыҙыҡһыныу ҙа артыҡ түгел.
Бынан тыш, һалым түләү­ҙән баш тартҡандар менән аралашырға тура килә. Әлеге граждандар менән эш итеү, әлбиттә, айырыуса ҡыйынлыҡ тыуҙыра. Ҡурҡытырға маташыу, әрләшеү һәм башҡалар урап үтмәй. Шуға коллегаларыма иң тәүҙә һаулыҡ менән сабырлыҡ теләр инем.
– Һалым тигәндән, үткән йыл өсөн түләүҙәр 5 ноябр­гә тиклем башҡарылырға тейеш ине, шикелле…
– Бөтә бәлә шунда ла инде: граждандар хоҡуҡтарын яҡшы белә, әлбиттә, ә бына бурыс­тарын танырға ашығып бармай. Кемдәргәлер бер нисә тапҡыр иҫкәртеү ебәрергә тура килә, икенселәрҙең офисына йә өйҙәренә барабыҙ, өсөнсөләр иһә алдан уҡ түләп ҡуя. Ғөмүмән, әлегә түләү­ҙәр­ҙең 72 проценты ғына баш­ҡарылған. Әммә эш бының менән генә тамамланмай. Һалым түләүҙәренең һуңғы тиненә тиклем йыйылыуы — беҙҙең иңдә!