Рөхсәтһеҙ һәм күпләп таш сығарыуҙы кисекмәҫтән туҡтатыу талап ителә.

Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙа үткән ултырыш та ошо көнүҙәк мәсьәлә буйынса саралар күреү маҡсатында үткәрелде. Парламенттың бурысы – ҡануниәтте тулыландырыу һәм заманға яраҡлы итеп үҙгәртә барыу. Шуны иҫәпкә алып, депутаттар “Башҡортостан Республикаһында урындағы әһәмиәтле ер аҫты биләмәләренән файҙаланыу хоҡуғы биреү тәртибе тураһында”ғы 144-се Башҡортостан Республикаһы Законының үтәлешен тикшерҙе. Осрашыуға күп кенә министрлыҡтар һәм ойошмалар етәкселәре лә саҡырылғайны.

Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ: Баймаҡ районының Темәс ауылы эргәһендәге карьерҙы ҡарағас, Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров эреле-ваҡлы эшҡыуарлыҡ ойошмаларының тәбиғи ташты рөхсәтһеҙ һәм күпләп ситкә ташыуын һәм республикаға ла, райондарға ла бының һис файҙаһы булмауын, тирә-яҡ мөхиткә ҙур зыян килтерелеүен һәләкәткә тиңләгәйне.

Ултырышты алып барыусы, Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың Аграр мәсьәләләр, экология һәм тәбиғәттән файҙаланыу буйынса комитеты рәйесе Әлфәрис Байсурин был сараға әҙерлек барышында республиканың дәүләт власы органдарына һәм муниципалитеттарына ошо ҡанунды камиллаштырыу буйынса тәҡдимдәр ебәреүҙе һорап мөрәжәғәт итеүе хаҡында белдерҙе.

– Әле беҙ ҡараған 144-се Закон ер аҫты биләмәләрен файҙаланыуға биргәндә урындағы халыҡтың мәнфә­ғәттәрен иҫәпкә алмай, – тине беренсе булып һүҙ алған тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология министры Илдар Һаҙыев. – Таш тейәгән ҙур йөк машиналары юлдарҙы һәм күперҙәрҙе боҙа, халыҡ һәм мал көтөүҙәре саң күтәрелеүҙән интегә.

Министр раҫлауынса, быйылғы йыл башынан алып геологик күҙәтеү хеҙмәте 260 хоҡуҡ боҙоуҙы асыҡлаған, уларҙың күбеһе файҙалы ҡаҙылмаларҙы законһыҙ сығарыуға ҡағыла. Һалынған штрафтың дөйөм суммаһы 15,7 миллион һум тәшкил итә. Бынан тыш, быйылғы тәүге ун айҙа министрлыҡ инспекторҙары ҡаҙылма байлыҡты рөхсәтһеҙ сығарыуҙың 129 осрағын теркәгән, шуның күпселек өлөшө Белорет, Дыуан һәм Баймаҡ райондарына тура килә. Бында штраф, дөйөм алғанда, ете миллион һумға еткән.

Шул уҡ ваҡытта, республиканың Контроль-иҫәп палатаһы аудиторы Владимир Малковтың сығышынан күрене­үенсә, министрлыҡ күп нәмәләрҙе эшләп еткермәгән. Ул быны Палатаның 2014 һәм 2017 йылдарҙа үткәргән тикше­ренеү­ҙәренә һылтанып хәбәр итте.

– Алынған һөҙөмтәләр файҙалы ҡаҙылмаларҙың тулы күләмдә сығарылыуы, ҡаҙып сығарыу һәм эшкәртеүҙәге юғалтыуҙар, ятҡылыҡтың боҙолоуы буйынса мәғлүмәттәрҙе анализлауҙың сифатлы эшләнмәүен раҫлай, – тине аудитор. – Былар барыһы ла ҡаҙылма байлыҡты сығарыуҙың йоғонтоло булыу-булмауын объектив баһалау мөмкинлеген бирмәй. Палата асыҡлаған етешһеҙлектәр араһында лицензияларҙың туҡтатылмауы, отчеттарҙың бирелмәүе, төрлө һа­лымдар һәм йыйымдарҙың түләнмәүе лә бар.

Тикшереүсе шуны ла раҫлай: һуңғы өс йылда Башҡортостанда файҙалы ҡаҙылмалар запасы алты миллион кубометрға кәмегән, тирә-яҡ мөхиткә зыяндың ҙурайыуы һәм төрлө кимәлдәге бюджеттарҙың килемде алып еткермәүе дауам итә. Шул иҫәптән республика ҡаҙнаһына күсерелмәй ҡалған табыш 80 миллион һумға еткән. Бынан тыш, ваҡытында тейешле саралар күрелмәүе арҡаһында байтаҡ ятҡылыҡтарҙы намыҫлы файҙаланыусылар ҡулына тапшырыу форсаты юҡҡа сыға. Һуңғы ай ярым эсендә Палата 15 районда һәм ике ҡала округында тәбиғи байлыҡты – ҡом-ҡомташ ҡушылмаһы, ҡырсынташ, биҙәкләү плитәһен сығарыуҙың 43 осрағын билдәләгән. Рөхсәтһеҙ сығарылған был таштың күләме 1,5 миллион кубометрҙан артыҡ.

Республиканың тәбиғәтте һаҡлау буйынса район-ара прокуроры вазифаһын башҡарыусы Рушан Хәйретдинов аңла­тыуынса, былтыр полицияға файҙалы ҡаҙылмаларҙың рөхсәтһеҙ сығарылыуы тураһында 140 мөрәжәғәт килгән, ләкин өс кенә енәйәт эше ҡуҙғатылған, шуларҙың икеһе туҡтатылып торған. Таш сығарған ике кешегә ҡарата берҙән-бер хөкөмдө Юғары суд юҡҡа сығарған, сөнки, ҡарарҙа аңлатылыуынса, “килтерелгән зыянды билдәләү ышандырырлыҡ түгел”. Әммә ултырышта полиция, прокуратура һәм Баймаҡ районы вәкилдәре сығыш яһаманы.

– Башҡортостанда файҙалы ҡаҙыл­маларҙың законһыҙ сығарылыуы үтә ҡырҡыу төҫ алды, – тине Рушан Хәйретдинов. – Айырыуса был мәсьәлә Өфө тирәһе һәм Урал аръяғы райондары өсөн көнүҙәк. Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы ошо йүнәлештәге бурыстарын үтәмәй, лицензия шарттарының үтәлеше һәм сығарыу күләме буйынса мәғлүмәттәр талап итмәй. Урындағы үҙидара органдарына ла был тәңгәлдә һорауҙар күп.

Рәсәй Дәүләт Думаһы депутаты Зариф Байғусҡаровтың сығышы тойғо­ларға иң байы булғандыр, моғайын. “Әйҙәгеҙ, тураһын әйтәйек: ер аҫты ҡаҙылма байлыҡтарын сығарыу мәсьә­ләһе менән шөғөлләнмәйбеҙ”, – тине ул. Депутат раҫлауынса, республиканан бик ҙур сумма аҡса ситкә оҙатыла, штрафтар үтә аҙ, уларын түләттереү ҙә насар кимәлдә. Зариф Байғусҡаров килтерелгән зыянды баһалау өсөн махсус комиссия төҙөргә тәҡдим итте.

– Ер аҫты байлыҡтарын маҡсатҡа ярашлы файҙаланырға кәрәк, лицензия биреүҙә ҡаты контроль, ҡаҙылма байлыҡтарҙы законһыҙ сығарған өсөн яуаплылыҡты көсәйтеү талап ителә, – тине Комитет рәйесе Әлфәрис Байсурин.

Фекер алышыу йомғаҡтары буйынса Комитет шундай ҡарар сығарҙы: республиканың Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының “Баш­ҡортостан Республикаһында урындағы әһәмиәтле ер аҫты биләмәләренән файҙаланыу хоҡуғы биреү тәртибе тураһында”ғы 144-се Башҡортостан Республикаһы Законын үтәү буйынса эшмәкәрлеген ҡәнәғәтләнерлек түгел тип табырға. Был осраҡта министр­лыҡтың урындағы әһәмиәткә эйә булған ер аҫты биләмәләрен геологик өйрәнеү, рациональ файҙаланыу һәм һаҡлауға ҡағылышлы эше күҙ уңында тотола. Комитет шулай уҡ Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай ултырышына ошо Закондың үтәлешенә контроль һөҙөмтәһе буйынса доклад әҙерләп тапшырырға ҡарар итте.