Вконтакте facebook facebook Вконтакте Вконтакте
Гәзитте ойоштороусылар:
Башҡортостан Республикаһы
Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай,
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте
ҺарыҡсылыҡАлдағы сығарылыштарҙа беҙ һарыҡтар, уларҙы аҫрау тураһында яҙып үткәйнек. Бөгөн иһә тоҡомдарына, тотор өсөн һайлап алыуға иғтибарҙы йүнәлтмәксебеҙ. Теге йәки был төрҙәр бер-береһенән продуктлылығы һәм биологик сифаттары менән айырыла. Шуға ла хужалыҡ итеү өсөн ҡайһы йүнәлеште һайлайһың, ваҡ малды ла шуға ярашлы үрсетәһең. Әйтәйек, йөн өсөн аҫрарға теләнең, ти.

Улар үҙҙәре дүрт төркөмгә бүленә: нәҙек йөнлө, ярым нәҙек, шырау (эре), ярым шырау йөнлө. Нәҙек йөнлөгә нимә хас: нәҙеклеге 14-25 микрометр (мкм) тип иҫәпләнә, оҙонлоғо – 6-8 сантиметр. Улар үҙҙәре тағы өс төркөмгә ҡарай: ит өсөн, йөн-ит, ит-йөн. Бындай тоҡомло һарыҡтарға грозный, ставрополь, сальск, азербайжан тау мериносы инә. Шулай уҡ йөн-ит төркөмөнә кавказ, алтай, совет мериносы, көньяҡ Урал мериносы, төньяҡ Ҡаҙағстан мериностары ҡарай.
Иң киң таралған йөн һарыҡтарынан прекосты алып була. Ул ит-йөн төркөмөнә индерелгән. Тиҙ үҫеп етә. Кәүҙәһе ҙур, ныҡлы, тиреһе йыйырсыҡһыҙ — шыма. Тиҙ өлгөрөүсәнлеге шунан ғибәрәт: дүрт айлыҡ бәрәстәрҙең тереләй ауырлығы 28-30 килограмға етә, ә 8-9 айҙа иткә оҙатырға була. Түшкәһе 19-20 килограмм тарта.
Шәхси хужалыҡтарҙа ла, фермерҙар ҙа руно тоҡомлоға иғтибар итә. Йөн өсөн бик яҡшы. Мәҫәлән, бер квадрат сантиметр тирегә 3 меңдән ашыу йөн бөртөгө иҫәпләнә. Тулайым алғанда, тәкәләренән 8-10 килограмм, орғасынан 4-5 кило йөн сыға. Тереләй ауырлыҡтарына килгәндә, тәкәнеке 85-100 килограмм, орғасы 58-62 тарта.
Ит тоҡомдарына килгәндә, нәҡ шуның өсөн генә аҫралғандарынан, беҙҙең шарттарға яраҡлашҡандарынан гиссар, эдильбай, джайдараны алып булыр ине. Беҙҙә уларҙы дөйөмләштереп, ҡойроҡ төбөндә тупланған майына ҡарап “курдюк” тип йөрөтәләр. Асылда курдюк тоҡом түгел, ә нәҡ ошо ҡойроҡ төбө атамаһы.
Гиссар донъяла иң эре һарыҡ иҫәпләнә. Тәкәләр 150-170-шәр килограмм, орғасылары — 70-80, хатта 100-әр кило тартырға мөмкин. Бәрәстәрҙе айырған саҡта 4-4,5 айлыҡ булалар. Шул ваҡытта тәкәләре 45-50-гә етә, икенселәре — 40-45 килограмм.
Эдильбай тоҡомлолар ауырлығы һәм ҙурлығы буйынса гиссарҙарҙан ҡалыша, ләкин йөндөң сифаты буйынса ит төркөмөнә ҡарағандар араһында иң яҡшыһы.
Ғәҙәттә, шәхси хужалыҡтарҙа урындағы тоҡомға өҫтөнлөк бирәләр. Улар тәбиғи-климат шарттарына тиҙ яраҡлаша, аҙыҡ төрләмәй.
Аҫрар өсөн һайлап алғанда малдың һаулығына, һөйәк төҙөлөшөнә ныҡлап иғтибар итергә кәрәк. Тик һау-сәләмәт мал ғына яҡшы сифатлы ит, йөн бирергә һәләтле. Тоҡомға ҡараған һарыҡтарҙың үҙенсәлектәрен белеү ҙә мөһим. Мәҫәлән, йөн йүнәлешендәгеһенең тиреһе һәм һөйәге үҫешкән, ә ит туҡымаһы артыҡ беленеп бармай. Ит өсөн ҡараласағының мускул туҡымалары бүртеп, ныҡлы беленеп тора.
Һарыҡтарҙың һөт өсөн тотолғандары булыуын да онотмайыҡ. Уның һөтөнән бик яҡшы сыр яһайҙар. Ундайҙарҙың һөт юлдары беленә, елене үҫешкән була.
Һарыҡ бәрәстәре 7-9 айҙа өлгөрөп етә. Орғасыны тәкәгә ҡушҡандан һуң аҙыҡ витаминдар менән байытылып, төрләндерелергә тейеш. Иртә ҡушыу ҙа, артыҡ һуң ҡушыу ҙа кәрәкмәй. Һуңғы осраҡта организмдың бәрәс үҫеү өсөн кәрәкле матдәләр май менән алмашыныуы мөмкин. Орғасы бәрәстәр үҫеп, өлгөрөп етеү менән тәкәгә ҡушырға кәрәклекте аңлатмай. Шуға бер йәшкә тиклем көтөү хәйерле.
Һарыҡтарҙың “теләк” осоро ун ике сәғәттән алып өс тәүлеккә тиклем дауам итеүе мөмкин. Әгәр ошо ваҡытта ҡасмаһа, тағы 17 көндән “теләге” тыуыр. Ауылдарҙа һарыҡтар тәкәләре менән бергә йөрөй. Ҡушылыу ҙа тәбиғи бара. Ләкин һирәк тоҡом малдарын улай итмәйҙәр. Һәр хәлдә, тәкәләрҙе төнгөлөккә айырым ябып торалар, ныҡлы, витаминдарға бай аҙыҡ бирәләр.
Һарыҡтар быуаҙ осоронда аҙыҡты элеккегә ҡарағанда 25-50 процентҡа күберәк ашай. Бәрәсләргә 80-10 көн ҡалғас, бүлмә ныҡлап таҙартыла, аҫтына ҡоро һалам, ағас онтағы йәйелә. Бәрәсләгәндә бүлмәләге температураны 15-17-нән дә түбән төшөрмәйҙәр.
Тәүге айҙа бәрәстәр инәһе һөтөнән дә туя, һәр хәлдә, төп ризыҡ һөт булып тора. Шуға ла был мәлдә һарыҡтарға туҡлыҡлы, өҫтәмә аҙыҡ бирәләр, сөнки бәрәстең һәр килограмы һайын уртаса биш кило һөт талап ителә. Бәрәс тәүлегенә 250-300 грамм артым бирһен, тейешенсә үҫһен өсөн 2-2,5 айға тиклем инәһенең һөтө 1,2-1,5 литр булырға тейеш. Ваҡыт үткән һайын һарыҡтың һөтө кәмеүгә табан бара, ә бәрәстәргә туҡлыҡлы матдәләр уның һайын күберәк кәрәк була. Шуға ла ике-өс айлыҡ саҡтарында уҡ яйлап һутлы аҙыҡтарға, йомшаҡ бесәнгә өйрәтә башлайҙар. Был сағында бигерәк тә һоло ононан ҡатнашма, ваҡланған тамыраҙыҡтар файҙалы.




Беҙҙе Яндекс Дзен лентаһында уҡығыҙ

В ОдноклассникахВконтакте

Комментарий өҫтәргә






Халыҡ һорай, тимәк, кәрәк

Халыҡ һорай, тимәк, кәрәк 30.03.2019 // Эшҡыуар

Хәҙер магазин кәштәләре һөт ризыҡтарынан һығылып тора. Ниндәйе генә юҡ уларҙың: ситтән...

Тотош уҡырға 204

Көмөш йөҙөк – ҡул күрке, оҫта – донъя тотҡаһы
Беҙ һыната торғандарҙан түгел...

Беҙ һыната торғандарҙан түгел... 19.03.2019 // Эшҡыуар

Республикала крәҫтиән (фермер) хужалыҡтарын үҫтереү маҡсатында байтаҡ эш башҡарыла. Әленән-әле был...

Тотош уҡырға 394

Буҙаны сит тарафтарҙа танытырға теләй

Буҙаны сит тарафтарҙа танытырға теләй 03.03.2019 // Эшҡыуар

Сибай ҡалаһынан йәш әсә Гөлназ Азатова милли эсемлектәребеҙҙең береһен етештерә....

Тотош уҡырға 503

Кәңәшле эш тарҡалмаҫ

Кәңәшле эш тарҡалмаҫ 28.02.2019 // Эшҡыуар

Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров бөгөн Өфөләге “Торатау”...

Тотош уҡырға 217

Төньяҡ-көнсығыш  нисек йәшәй?

Төньяҡ-көнсығыш нисек йәшәй? 26.02.2019 // Эшҡыуар

Дыуан районында Башҡортостандың төньяҡ-көнсығышында бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты, хужалыҡ итеүҙең...

Тотош уҡырға 198

Ҡаҙмаш сәйе һатыуға сыға
Баҫыу-баҫыу еләк-емеше  емерелеп уңа...

Баҫыу-баҫыу еләк-емеше емерелеп уңа... 20.02.2019 // Эшҡыуар

Шаран фермеры баш ҡала баҙарын да яулаған....

Тотош уҡырға 505

Әбеш һөтө хәҙер яңғыҙ түгел

Әбеш һөтө хәҙер яңғыҙ түгел 16.02.2019 // Эшҡыуар

Һуңғы йылдарҙа экологик яҡтан таҙа, сифатлы аҙыҡ-түлеккә иғтибар артты. Ошоға бәйле ауыл йүнселдәре...

Тотош уҡырға 696

Хәйбулла билмәне Өфөгә лә етер

Хәйбулла билмәне Өфөгә лә етер 30.01.2019 // Эшҡыуар

Билмән, итле, кәбеҫтәле мантылар, ҡаҙы, тултырма, бишбармаҡ, туҡмас – барыһын да үҙҙәре әҙерләп...

Тотош уҡырға 740

Ағас ене ҡағылған егет

Ағас ене ҡағылған егет 23.01.2019 // Эшҡыуар

Туғандар ҡеүәтләһә, юлың уңа....

Тотош уҡырға 1 485

Эше барҙың ашы бар,  йәшәү өсөн дәрте бар

Эше барҙың ашы бар, йәшәү өсөн дәрте бар 11.01.2019 // Эшҡыуар

Был һүҙҙәрҙең хаҡлы булыуы Үзбәковтар миҫалында асыҡ күренә....

Тотош уҡырға 518