Вконтакте facebook facebook Вконтакте Вконтакте
Гәзитте ойоштороусылар:
Башҡортостан Республикаһы
Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай,
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте
» » Бәләкәй булһа ла, ҡурҡыныс бөжәк
Әйтергә кәрәк, ергә яҙ етеүен, донъяның ҡарҙан әрселгәнен кешелек кенә түгел, бар тәбиғәт, йәнлек-ҡоштар ҙа ашҡынып көтә. Әммә, нисек кенә булмаһын, шуны ла оноторға ярамай: апрель-май айында талпан әүҙемләшә, шуға күрә ҡайҙа ғына йөрөһәгеҙ ҙә уяу булырға, зарарлы бөжәктән һаҡланырға кәрәк.


Талпан үҙ ауырлығынан тиҫтәләрсә тапҡырға күберәк ҡан һурырға һәләтле. Күҙе юҡ, әммә еҫте бик яҡшы тоя: кешене йәки йәнлекте ун метр алыҫлыҡтан уҡ һиҙә, һәрмәүестәре ярҙамында хәрәкәт итә. Япраҡлы йәки ҡатнаш үлән үҫкән урмандарҙа айырыуса күп осрай. Күләгәле йырындар, шырлыҡтар, урман шишмәләре буйындағы таллыҡтар, үләнле һуҡмаҡтар – зарарлы бөжәктең яратҡан төйәге.
Әйткәндәй, урман һуҡмаҡтары буйында улар бигерәк тә күп була, сөнки бында талпанды үтеп-һүтеп йөрөгән кешеләрҙең һәм йәнлектәрҙең еҫе ылыҡтыра. Күптәр иһә, талпан өҫтән һикерергә һәләтле, тип уйлап яңылыша: ул ярты метрҙан да бейегерәк булмаған үләнгә, һабаҡҡа, һерәйеп торған ағас ботағына ултырып ҡорбанын көтә, йәбешкәс, уңайлы урын эҙләп, тәнгә ҡаҙала. Ата талпан ҡорбанының тәнендә оҙаҡ тормай – кәрәгенсә ҡан һурғас, ысҡынырға ашыға. Инә талпандың иһә алты тәүлеккә тиклем йәбешеп тороуы ихтимал. Ул ҡанды иҫ киткес күп һура (үҙ ауырлығынан йөҙ тапҡырға тиклем күберәк). Туҡ талпандың бармаҡ башы ҙурлыҡ булыуы ихтимал.
Кешеләргә талпан хәүефле инфекция йөрөтөүсе булараҡ билдәле: йоға ҡалһа, нервы системаһын ҡаҡшатҡан талпан энцефалитының һаулыҡҡа ифрат ҙур зыян килтереүе ихтимал. Шуныһы бар: бөжәктәрҙең барыһы ла зарарлы түгел, әммә быны махсус лабораторияла ғына тикшереп була. Шуға күрә, тәбиғәт ҡосағынан ҡайтҡандан һуң талпан ҡаҙалғанын күрһәгеҙ, уны тиҙерәк тартып сығарырға (үҙегеҙҙең хәлдән килмәй икән, яҡындағы медицина учреждениеһына мөрәжәғәт итегеҙ), артабан махсус лабораторияға тапшырырға кәрәк. Талпан зарарһыҙ тип табылһа, көйәләнергә урын юҡ. Әгәр ҙә энцефалитлы бөжәк ҡаҙалған икән, кисекмәҫтән дауалана башларға кәрәк. Иң тәьҫирле ысул – иммуноглобулин ҡаҙатыу. Уның ярҙамында организм вирусҡа ҡаршы көрәшә. Башҡа дауалау ысулдары ла бар.
Әйткәндәй, талпан энцефалиты сире тиҙ үҫешә – бөжәк тешләгәндән һуң 1,5 – 3 аҙна эсендә кеше ауырып та китә. Вирус мейе, арҡа мейеһе, периферия нервылары эшмәкәрлегенә зыян килтерә. Мускулдарҙа тартышыу барлыҡҡа килә, һиҙеү тойғоһо ҡырҡа кәмей. Вирус мейене тулыһынса ялмап алғандан һуң, баш ауыртыуы көсәйә, уҡшыта, ауырыуҙың иҫен юғалтыуы йәки ориентиры буталыуы ихтимал. Артабан йөрәк-ҡан тамырҙары, аш һеңдереү ағзалары зарарлана. Тән температураһы бик юғары була. Ауырыуҙың хәле хөртәйгән осраҡта, фалиж һуғыуы бар. Кеше организмының талпан энцефалитын күтәрмәүе лә бар: сир тарихында үлем осраҡтары ла теркәлгән.
Талпан энцефалитын иҫкәртеүҙең иң тәьҫирле ысулы – прививка яһатыу. Уны көҙ-ҡыш миҙгелендә үк эшләтергә кәрәк. Икенсе юл – урман-ҡырҙа ябай ғына ҡағиҙәләрҙе үтәү: тән тулыһынса ҡапла­ныр­лыҡ итеп кейенеү, талпандарҙы ҡур­ҡытҡан репеллент һибеү, ҡайтҡас, тәнде ентекле тикшереү. Иҫегеҙҙә тотоғоҙ: талпан энцефалитын иҫкәртеү, хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен үтәү дауалауҙан күпкә еңел.

Ә һеҙ беләһегеҙме?

1. Талпандың бер төрөнәң инә ағзаһы үҙ ғүмере эсендә 15-20 мең самаһы йомортҡа һала. Хайуандар донъяһында бындай “уңыш” менән бик һирәк фауна вәкилдәре генә маҡтана ала.
2. Талпандың аталанмаған йомортҡа һалыуы ла ихтимал. Уларҙан йәшәүгә һәләтле ҡарышлауыҡтар сыға. Был күренеш “партеногенез” тип атала һәм енси партнер осратмағанда ла нәҫелде дауам итеү мөмкинлеге бирә.
3. Талпан ашамайынса ла йәшәй ала. Был осор ике йылға тиклем дауам итеүе һәм бөжәккә бер ниндәй ҙә зыян килтермәүе бар.
4. Климат үҙгәрешенә ҡарап, талпан үҙенең үҫешен яйлата ала. Мәҫәлән, инә талпан йомортҡа һалыуҙы бер нисә айға кисектереп торорға мөмкин, ә ҡарышлауыҡ – ҡаттарын ташлауын. Был һәләт ҡоролоҡто, аҙыҡ етмәүҙе, һауа температураһының түбәнәйеүен үткәреп ебәрергә ярҙам итә.
5. Талпан күп ашауы менән дә аптырата. Мәҫәлән, инә талпан туҡланған саҡта уның тән ауырлығы 80-100 тапҡыр арта. Әгәр кеше лә шулай ашаһа, уның күпмегә артырын күҙаллайһығыҙмы?
6. Талпан бик күп сирҙәрҙе йөрөтөүсе булып тора. Йәнлектәргә – бабезиоз (пироплазмоз), кешеләргә боррелиоз һәм энцефалит йоҡтороуы ихтимал.
7. Ҡоштарға йәбешеп талпандың бик йыраҡ араларҙы үтеүе, яңы урында тиҙ генә үрсеп китеүе ихтимал.
8. Талпан үҫешенең төрлө осорҙарында ҡанһурғыс томшоғо төрлө оҙонлоҡта була һәм, шуға ҡарап, ҡанэскес хайуан кешенең йә йәнлектең кәүҙәһендә йәбешергә төрлө урындар эҙләй.
9. Донъяла талпандың 48 меңдән ашыу төрө осрай.




Беҙҙе Яндекс Дзен лентаһында уҡығыҙ

В ОдноклассникахВконтакте

Комментарий өҫтәргә






Изгелек күрһәт тә бушлай киноға, бассейнға, музейға бар

Изгелек күрһәт тә бушлай киноға, бассейнға, музейға бар 01.04.2019 // Йәмғиәт

Һуңғы ваҡытта ирекмәндәр хәрәкәте беҙҙең тормошобоҙҙа һиҙелерлек урын биләй....

Тотош уҡырға 2 415

Һыу инергә ваҡыт етте...

Һыу инергә ваҡыт етте... 01.04.2019 // Йәмғиәт

6 апрелдә Өфө ҡалаһындағы Үҙәк баҙар янындағы Һалдат күленә килһәгеҙ, үкенмәҫһегеҙ. Унда тәүлек...

Тотош уҡырға 1 982

Мөхәббәт менән бәхет гел бергә

Мөхәббәт менән бәхет гел бергә 31.03.2019 // Йәмғиәт

– Мөхәббәт ҡайҙа юғала? – тип һораған атаһынан бәләкәй Бәхет. – Үлә. Кешеләр булғанды ҡәҙерләмәй,...

Тотош уҡырға 2 448

"Ҡайһылай оятҡа ҡалдым..."

"Ҡайһылай оятҡа ҡалдым..." 31.03.2019 // Йәмғиәт

Асыу, ярһыу кешенең бөтөн тәнен, күңелен ялмап алыусан. Шуға әҙәм балаһының бындай осраҡта...

Тотош уҡырға 2 625

Ризыҡ менән бергә өмөт-ышаныс өләшеп

Ризыҡ менән бергә өмөт-ышаныс өләшеп 31.03.2019 // Йәмғиәт

Ирекмәндәр Сибайҙа өс айҙан ашыу инде “Йәшәү ризығы” тип аталған мәрхәмәтлек акцияһы үткәрә: ауыр...

Тотош уҡырға 2 219

"Аҙыҡтың өлөшөн генә һалыр инем..."

"Аҙыҡтың өлөшөн генә һалыр инем..." 31.03.2019 // Йәмғиәт

Имам-хатип мәсеткә вәғәз һөйләргә килһә, унда бер генә кеше – йәш көтөүсе – ултыра, ти....

Тотош уҡырға 2 403

135 мең граждан саҡырыла

135 мең граждан саҡырыла 31.03.2019 // Йәмғиәт

Рәсәй Президенты хәрби хеҙмәткә яҙғы саҡырылыш тураһында указға ҡул ҡуйҙы. Ул кисә, 30 мартта,...

Тотош уҡырға 2 008

Йоҡларға ҡурҡам...

Йоҡларға ҡурҡам... 30.03.2019 // Йәмғиәт

Баҡыйлыҡҡа күскәненә тиҫтә йылға яҡын ваҡыт уҙһа ла, әсәйем һуңғы арала төшөмә йыш инә башланы....

Тотош уҡырға 2 514

Йәкшәмбелә ғаилә менән ҡайҙа барырға була?

Йәкшәмбелә ғаилә менән ҡайҙа барырға була? 29.03.2019 // Йәмғиәт

Ҡул эштәре менән булыу, аш-һыу бешереү, бейеү, һүрәт төшөрөү, спорт уйындары... Ә һеҙҙең ғаиләнең...

Тотош уҡырға 1 173

"Мин Хәйбулланан!" тип ғорурланыр йәштәр ҙә

"Мин Хәйбулланан!" тип ғорурланыр йәштәр ҙә 29.03.2019 // Йәмғиәт

Башҡортостандың 100 йыллығына арналған саралар дауам итә. Бөгөн, мәҫәлән, Хәйбулла районы үҙәге...

Тотош уҡырға 1 096

Сарыҡ нисек тегелә?

Сарыҡ нисек тегелә? 29.03.2019 // Йәмғиәт

Учалы тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейында башҡорттоң традицион аяҡ кейеме – сарыҡ тегеү буйынса...

Тотош уҡырға 1 264

15 апрелдә башлана

15 апрелдә башлана 29.03.2019 // Йәмғиәт

Учалы районы хакимиәтендә подъездарҙы төҙөкләндереү буйынса республика программаһының тормошҡа...

Тотош уҡырға 1 079