Был айҙы беҙҙең башҡортта шаҡай тип тә атайҙар. Әлбиттә, был һүҙгә, бәғзе диалекттарҙа ҡулланылғанса, иҫәр мәғәнәһе һалынмаған. Февралде рустар сирень, лютый тип тә йөрөтә. Бәлки, үҙебеҙҙәге шаҡай һүҙе шаҡырайып туңыуҙан, ҡаты хәлгә килеүҙән дә тамырланып киткәндер? Февраль – кандауай ҡыштың өсөнсө айы. Унда декабрь – аҡъюлай – ҡарының селт аҡлығы ла, ғинуарҙың уҫал һыуығы ла, алда көтөп торған марттың көн үҙәктәрендә күренеп ҡалыр имшетеүе лә бергә. “Февраль йөрөй ҡырҙар ҡыҙырып, күҙ асҡыһыҙ буран туҙҙырып”, – тип, ошо айҙа тәбиғәт күрһәтер ҡылыҡты шиғри юлдар менән Абдулхаҡ Игебаев ағайыбыҙ нығытып та ҡуйған.


Миҙгелдәр, айҙар, йылдарға атама­ларҙы халҡыбыҙ, быға шигем юҡ, уйнап түгел, бәлки, уйлап, һәр миҙгелдең уға ғына хас үҙенсәлеген күрә йөрөп биргән. Фекерем менән ризалашаһығыҙмы-юҡмы, иллә-мәгәр ил-дәүләт тормошо, сәйәси ваҡиғалар ҙа хатта тәбиғәттең ҡайһы бер мәлдәрҙәге холҡо менән бәйләнгән һымаҡ.
Февраль яҡты көндө өс сәғәткә оҙайта. Быныһы бәхәсһеҙ. Йөҙ йыл әүәл Рәсәйҙә, Башҡортостаныбыҙҙа булып, әле лә йөрәкте ашығыбыраҡ тибергә мәжбүр иткән ваҡиғаларҙы хәҙер күҙ алдына килтерергә тырышһаҡ, дәүләтебеҙҙең ниндәй ғәрәсәтле заманда тыуыуына ғына түгел, ә тарихта күп ваҡиғаларҙың тиҫтәләрсә йыл үткәс тә ҡабатланыуына ышанырбыҙ. Беҙ йәш саҡта гел генә тел осонда йөрөгән: “Инҡилаптың башы бар, әлбиттә, ләкин уның аҙағы ғына булмай”, – тигән һүҙҙең фәлсәфәүи мәғәнәһе тәрән икән.
Ысындан да, революция рухы менән һуғарылған сәйәси, социаль йүнәлештәге хәл-әхүәлдәр Рәсәйҙең төп ҡалаларында ла, пайтәхеттәрҙән алыҫтағы төбәктәрҙә лә һис һүрелмәҫтәй дауам иткән.
Шулай, ваҡиғалар сылбыры өҙөлөү белмәй. Ил эсендә синфи ҡара-ҡаршы тороу ҡораллы көрәш төҫөн ала. Мәғлүм булыуынса, Рәсәй империяһының армияһы 1917 йыл уҡ, большевиктар ҡотҡоһо, немец һәм австрияктарҙан бер-бер артлы еңелеүҙәр һөҙөмтәһендә, ғәмәлдә тарҡалғайны инде. Әлегә фронт тотоусы ғәскәрҙәр ҙә, тәртип һәм берҙәм идаралыҡ булмау арҡаһында, немецтарға ҡаршы тороу урынына, үҙ белдеге менән йорт-ерҙәренә таралыша. Һалдаттар, күпселеге ҡоралын да ҡалдырмай, өйҙәренә ҡайтырға ашыҡһа, генералдар, офицерҙар, советтар менән көрәште ойоштороу маҡсатында, Донға, Төньяҡ Кавказға, Рәсәйҙең көньяғына юллана.
Бер үк ваҡытта, фронтта Рәсәй яғынан ышаныслы хәрби частарҙың булмауынан һәм совет делегацияһының солох тураһында договорҙы имзалауҙан баш тартыуынан файҙаланып, австро-герман ғәскәрҙәре көллө йүнәлештәрҙә 18 февралдә һөжүмгә күсә. Делегацияның Брест-Литовскиҙан ҡайтып китеүе Совет Республикаһын ғәйәт ауыр хәлдә ҡалдыра. Шул уҡ көндә, кис һуң ғына, РСДРП(б) Үҙәк Комитеты ултырышында В.И. Ленин, көс-хәл менән, солох файҙаһына ҡарар ҡабул итеүгә өлгәшә. 19 февралдә Берлинға совет хөкүмәтенең герман яғының шарттары менән ризалашыуы тураһында телеграмма һуғыла. Әммә уға яуап 23 февралдә генә алына. Ул арала дошман һөжүмен дауам итә. Алмандар яңы, тағы ла ауырыраҡ шарттар ҡуя һәм уны ҡабул итеүгә 40 сәғәт бирә. Бик сая алыштар һәм хатта Үҙәк Комитеттан сығыу менән янап ҡына Ленин ультиматумдың шарттарын кисектергеһеҙ ҡабул итеүгә ризалаштыра. Был 24 февралгә ҡаршы төндә була. Брест-Литовскиҙа совет делегацияһының эш һөҙөмтәләре тураһында март айы күҙәтеүендә ҡыҫҡаса әйтербеҙ әле.
Ул арала хәл уғата ҡатмарлана. Бресттағы һөйләшеүҙәр өҙөлгәс һәм немец ғәскәрҙәре Балтик буйында һөжүмен дауам иткәс, Балтик флотын Таллинн һәм Гельсингсфорстан (хәҙер – Хельсинки) Кронштадтҡа күсереү башлана. Немецтар 25 февралдә Псковты баҫып ала. Ә ул Петроградтан бигүк алыҫ түгел.
21 февралдә В.И. Ленин “Социалистик Ватан ҡурҡыныс аҫтында!” тип аталған декретты үҙ ҡулы менән яҙа. Декрет-мөрәжәғәттә ошондай һүҙҙәр бар: “Совет Социалистик Республикаһы ғәйәт хәүефле хәлдә ҡалды, …Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарар итә:
1. Илдең һәммә көс һәм мөмкинлектәре тотошлай революцион оборона эшенә йүнәлтелә.
2. Бөтөн Советтарға һәм революцион ойошмаларға һәр позицияны һуңғы тамсы ҡанға тиклем һаҡлау бурысы йөкмәтелә. Декретта оборона сараларын үткәреү һәм шпиондарҙы, спекулянттарҙы һ.б. енәйәт урынында атыу хоҡуғы тураһында күрһәтмәләр бар.
23 февралдә Ҡыҙыл Армияға ирекле рәүештә күпләп яҙылыу башлана. Ошо көндәрҙә генә уның сафтарын тиҫтәләрсә мең эшсе һәм элекке армиянан киткән һалдаттар тулыландыра. Әүәл Ҡыҙыл Армия һәм Хәрби-Диңгеҙ флоты көнө, хәҙер Ватанды һаҡлаусылар көнө тип йөрөтөлгән байрам булдырылыуға, шулай итеп, быйыл бер быуат. Республика ғәскәрҙәре ошо көндө дошмандың Петроградҡа һөжүмен туҡтата ала.
Башҡортостанда һәм Ырымбурҙа барыусы сәйәси көрәш һәм болалар барышында 1918 йылдың февралендә Башҡортостан Хөкүмәте һәм шураһының бәғзе ағзалары – улар араһында Әхмәтзәки Вәлиди, Мөхәмәтдин Әҙеһәмов, Сәғит Мерәсов, Илдархан Мутин, Аллабирҙе Йәғәфәров һ.б. була – ҡулға алына, әммә, Ҡыҙыл гвардия отрядтары Ырымбурға ингәс, ғәйепләүҙең нигеҙһеҙ икәнлеге асыҡлана.
Атаһы тороп – улы һөйләр, инәһе тороп – ҡыҙы һөйләр заманға еткәс, ни хәл итәһең.

Рубриканы Марсель ҠОТЛОҒӘЛЛӘМОВ алып бара.