Вконтакте Вконтакте Вконтакте
Гәзитте ойоштороусылар:
Башҡортостан Республикаһы
Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай,
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте
Башҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Халыҡ яҙмышының ҡото ла, таянысы ла
Халыҡ яҙмышының ҡото ла, таянысы ла 1 ғинуарҙа автономиялы Башҡортостанды ойоштороусыларҙың береһе, Зәки Вәлидиҙең иң яҡын көрәштәше, башҡорт милли хәрәкәтенең әүҙем ағзаһы, бөтә донъяға билдәле этнограф һәм иҡтисадсы Ғәлимйән Тағандың (Ғәлимйән Ғирфан улы Тағановтың) тыуыуына 125 йыл тулды.
Ул 1892 йылдың 1 ғинуарында Ырымбур губернаһының Силәбе өйәҙендәге (әле — Ҡурған өлкәһенең Әлмән районы) Тәңрекүл ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Мәҙрәсәне, рус мәктәбен һәм семинарияны тамамлағас, ауыл мәктәптәрендә уҡыта. 1914 йылда Тифлисс прапорщиктар әҙерләү мәктәбен тамамлай, 1917 йылға тиклем Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Ошо уҡ йылда тыуған яғына ҡайтып, Зәки Вәлидиҙең Башҡорт милли хәрәкәтенә ҡушыла, поручик, Башҡорт ғәскәрҙәрен ойоштороусыларҙың береһе була. 1918 йылдың июненән Ғәлимйән Таған Силәбеләге халыҡ власы комитеты ҡарамағындағы Башҡорт хөкүмәте вәкиле, башҡорт хәрби советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. Июль айынан 5-се Башҡорт пехота полкы командиры вазифаһын башҡара, Ялан кантоны идараһы рәйесе була. Һуңыраҡ 2-се дивизияның 3-сө Башҡорт уҡсылар полкы командиры, Башҡорт хөкүмәтенең хәрби бүлеге ҡарамағындағы Башҡорт хәрби шураһы ағзаһы итеп тәғәйенләнә.
1918 йылдың октябренән Ғәлимйән Таған Халыҡ армияһы, унан һуң адмирал Колчактың Рус армияһы составында Эшсе-Крәҫтиән ҡыҙыл армияһы ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. 1919 йылдың февралендә башҡорт ғәскәрҙәре Зәки Вәлидов менән бергә большевиктар яғына сыҡҡас, Ғәлимйән Таған үҙенең полкы менән аҡтар яғында ҡала. 1919 йылдың йәйендә ул генерал Красновтың Көньяҡ армияһында хеҙмәт итә, 1920 йылдың июненән Колчак ғәскәрҙә­рендәге башҡорттарҙың хәрби-милли идараһы штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә.
Колчак ғәскәрҙәре ҡыйратылғандан һуң, 1920 йылдың ноябрендә Ғәлимйән Таған атаман Семенов отряды составында ике мең башҡорт менән бергә Манчжурияға, артабан Японияға китә.
Һуңыраҡ ул Венгрияға күсә, Дебреценда агротехника университетын тамамлай. 1929 йылда Ғәлимйән Таған венгр телендә “Һуғыш осоронда һәм унан һуң Рәсәй валютаһы” монографияһын баҫтырып сығара. Ошо уҡ йылда иҡтисад фәндәре докторы булып китә. 30-сы йылдар башынан алып 1944 йылға тиклем Венгриялағы Милли этнография музейының көнсығыш бүлегенә етәкселек итә. 1945 йылдан Германияның Гамбург университетында төрки телдәр буйынса лекция уҡый, тюркология докторы дәрәжәһенә етә.
Европала Ғәлимйән Таған төрки халыҡтар этнографияһы буйынса ҙур белгес булараҡ танылыу яулай. Хеҙмәттәрендә төркиҙәрҙең бай тарихын һәм мәҙәниәтен донъя йәмәғәтселегенә еткерергә тырыша. Венгрияның Милли музейында эшләгән осорҙа ул этнографик материалдарҙың каталогтарын төҙөй, мәҡәләләр яҙа, Көнбайыш ғалимдарының хеҙмәттәрен өйрәнә. Ошо йылдарҙа фәнни журналдарҙа уның йылҡысылыҡ, төрки халыҡтарҙың милли эсемлектәрен әҙерләү, йөн эшкәртеү, кейеҙ баҫыу алымдары, башҡорт, татар, ҡаҙаҡ, төркмән, азербайжан, ҡырым татарҙары, сыуаштарҙың рухи мәҙәниәте, йолалары һәм ғөрөф-ғәҙәттәре тураһындағы очерктары, мәҡәләләре донъя күрә. Төркиәгә, Финляндияға, Балтик буйына һәм Исландияға экспедициялар барышында Ғәлимйән Таған төрки һәм фин-уғыр халыҡтары этнографияһын сағыштыра. Уның ошо темаға арналған байтаҡ уникаль хеҙмәттәре сыға.
Ғәлимйән Таған 1948 йылдың 29 июнендә вафат була. Ул Гамбургта ерләнә. Эмиграция йылдарында Төркиәлә йәшәгән Зәки Вәлиди менән бәйләнешен юғалтмай.
Вәлидиҙең ҡыҙы Иҫәнбикә Туған бына нисек хәтерләй шул осорҙо: “Гамбургтан Ғәлимйән Тағандың вафаты тураһындағы хәбәрҙе ишетеп, атайым бик ныҡ ҡайғырҙы. Тағы ла тауҙарға юлланды. Илай-илай ҡурайҙа уйнап, башҡорт йырҙарын йырланы, күңелендәге ҡайғы-хәсрәтен, һағыштарын йыуырға тырышты...”
Ғәлимйән Тағандың Рәсәйҙә ҡалған ғаиләһе лә бик күп ҡайғы, михнәт кисерә. Уҙған быуаттың 30-сы йылдарында сәйәси золом башланғас, Тағандың ҡатынын ҡулға алып, Силәбе төрмәһендә бик ныҡ язалап, атып үлтерәләр. Ҡыҙын сит кешеләр икенсе исем биреп, йәшерен тәрбиәләп үҫтерәләр. Уның Ҡурған өлкәһендәге Әлмән районының Зәйникәй ауылында йәшәүе билдәле.
Ғәлимйән Тағанды Башҡортостанда онотмайҙар. Уның биографияһы Башҡортостандың ҡыҫҡа энциклопедияһына һәм Башҡорт энциклопедияһының алтынсы томына индерелгән. Республикабыҙҙа уның рухи мираҫына арналған фәнни-ғәмәли конференциялар ойошторола. Күптән түгел генә Өфөнөң Октябрь районы Нуғай ҡасабаһындағы урамдарҙың береһенә уның исеме бирелде. Ғөмүмән, Ғәлимйән Тағандың исеме Башҡортостан тарихы менән үрелгән. Шуға ла бер быуатлыҡ юбилейыбыҙҙы билдәләгәндә был шәхесте лә ҡәҙерләп иҫләү зарур. Яңы Башҡортостандың, яңы Рәсәй Федерацияһының төҙөлөүендә уның да өлөшө баһалап бөткөһөҙ ҙур.


Автор: Л. ИҪӘНҒОЛОВА.


Беҙҙе Яндекс Дзен лентаһында уҡығыҙ

В ОдноклассникахВконтакте





Радий Хәбиров Нефтекаманы башҡа муниципалитеттарға өлгө итеп ҡуйҙы
Башҡортостанда бер көнгә алкоголь һатыу тыйыла

Башҡортостанда бер көнгә алкоголь һатыу тыйыла 25.05.2026 // Йәмғиәт

Был мәктәптәрҙә «Һуңғы ҡыңғырау» байрамын уҙғарыуға бәйле....

Тотош уҡырға 1

Өфөнән Каспий буйындағы курорт ҡалаһына тура авиарейстар асылды

Өфөнән Каспий буйындағы курорт ҡалаһына тура авиарейстар асылды 25.05.2026 // Йәмғиәт

Өфөнән Каспий буйындағы курорт ҡалаһына тура авиарейстар асылды...

Тотош уҡырға 1

Аҙна башында республикала эҫе була

Аҙна башында республикала эҫе була 25.05.2026 // Йәмғиәт

Синоптиктар йәйгесә эҫе булыуын вәғәҙәләй: +24° алып +30° тиклем....

Тотош уҡырға 1

Башҡортостанда популяр курортҡа автобустар йөрөй башлай

Башҡортостанда популяр курортҡа автобустар йөрөй башлай 22.05.2026 // Йәмғиәт

Башҡортостанда популяр курортҡа автобустар йөрөй башлай...

Тотош уҡырға 2

Башҡортостан вуздарына бюджет урындары һаны билдәле булды

Башҡортостан вуздарына бюджет урындары һаны билдәле булды 22.05.2026 // Йәмғиәт

Башҡортостан вуздарына бюджет урындары һаны билдәле булды...

Тотош уҡырға 3

Радий Хәбиров Ҡырмыҫҡалы районындағы табип амбулаторияһының эшен күрһәтте

Радий Хәбиров Ҡырмыҫҡалы районындағы табип амбулаторияһының эшен күрһәтте 22.05.2026 // Йәмғиәт

Радий Хәбиров Ҡырмыҫҡалы районындағы табип амбулаторияһының эшен күрһәтте...

Тотош уҡырға 2

Республикала Курбатовтарҙың ишле ғаиләһендә алтынсы сабый тыуған
Өфө блогеры һәм альпинист Рөстәм Нәбиев Эвересты яуланы

Өфө блогеры һәм альпинист Рөстәм Нәбиев Эвересты яуланы 21.05.2026 // Йәмғиәт

Яҡташыбыҙ донъяның иң бейек түбәһенә флаг ҡаҙаған һәм «ҡолағандан һуң тормош бөтә тип уйлағандар ......

Тотош уҡырға 3

«Шүлгәнташ» музейы Лихачев исемендәге Милли премияға лайыҡ булды

«Шүлгәнташ» музейы Лихачев исемендәге Милли премияға лайыҡ булды 21.05.2026 // Йәмғиәт

«Шүлгәнташ» «Милли ҡаҙаныш» номинацияһында еңеү яуланы....

Тотош уҡырға 4

Өфөлә һәм Стәрлетамаҡта ҡайҙа ҡорбан салырға

Өфөлә һәм Стәрлетамаҡта ҡайҙа ҡорбан салырға 21.05.2026 // Йәмғиәт

Өфөлә һәм Стәрлетамаҡта ҡайҙа ҡорбан салырға...

Тотош уҡырға 4

Баш ҡалала Ағиҙел йылғаһы күперендә хәрәкәт ваҡытлыса сикләнә

Баш ҡалала Ағиҙел йылғаһы күперендә хәрәкәт ваҡытлыса сикләнә 21.05.2026 // Йәмғиәт

Баш ҡалала Ағиҙел йылғаһы күперендә хәрәкәт ваҡытлыса сикләнә...

Тотош уҡырға 2


Комментарий өҫтәргә