Вконтакте Вконтакте Вконтакте
Гәзитте ойоштороусылар:
Башҡортостан Республикаһы
Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай,
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте
Башҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Халыҡ яҙмышының ҡото ла, таянысы ла
Халыҡ яҙмышының ҡото ла, таянысы ла 1 ғинуарҙа автономиялы Башҡортостанды ойоштороусыларҙың береһе, Зәки Вәлидиҙең иң яҡын көрәштәше, башҡорт милли хәрәкәтенең әүҙем ағзаһы, бөтә донъяға билдәле этнограф һәм иҡтисадсы Ғәлимйән Тағандың (Ғәлимйән Ғирфан улы Тағановтың) тыуыуына 125 йыл тулды.
Ул 1892 йылдың 1 ғинуарында Ырымбур губернаһының Силәбе өйәҙендәге (әле — Ҡурған өлкәһенең Әлмән районы) Тәңрекүл ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Мәҙрәсәне, рус мәктәбен һәм семинарияны тамамлағас, ауыл мәктәптәрендә уҡыта. 1914 йылда Тифлисс прапорщиктар әҙерләү мәктәбен тамамлай, 1917 йылға тиклем Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Ошо уҡ йылда тыуған яғына ҡайтып, Зәки Вәлидиҙең Башҡорт милли хәрәкәтенә ҡушыла, поручик, Башҡорт ғәскәрҙәрен ойоштороусыларҙың береһе була. 1918 йылдың июненән Ғәлимйән Таған Силәбеләге халыҡ власы комитеты ҡарамағындағы Башҡорт хөкүмәте вәкиле, башҡорт хәрби советы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. Июль айынан 5-се Башҡорт пехота полкы командиры вазифаһын башҡара, Ялан кантоны идараһы рәйесе була. Һуңыраҡ 2-се дивизияның 3-сө Башҡорт уҡсылар полкы командиры, Башҡорт хөкүмәтенең хәрби бүлеге ҡарамағындағы Башҡорт хәрби шураһы ағзаһы итеп тәғәйенләнә.
1918 йылдың октябренән Ғәлимйән Таған Халыҡ армияһы, унан һуң адмирал Колчактың Рус армияһы составында Эшсе-Крәҫтиән ҡыҙыл армияһы ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. 1919 йылдың февралендә башҡорт ғәскәрҙәре Зәки Вәлидов менән бергә большевиктар яғына сыҡҡас, Ғәлимйән Таған үҙенең полкы менән аҡтар яғында ҡала. 1919 йылдың йәйендә ул генерал Красновтың Көньяҡ армияһында хеҙмәт итә, 1920 йылдың июненән Колчак ғәскәрҙә­рендәге башҡорттарҙың хәрби-милли идараһы штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә.
Колчак ғәскәрҙәре ҡыйратылғандан һуң, 1920 йылдың ноябрендә Ғәлимйән Таған атаман Семенов отряды составында ике мең башҡорт менән бергә Манчжурияға, артабан Японияға китә.
Һуңыраҡ ул Венгрияға күсә, Дебреценда агротехника университетын тамамлай. 1929 йылда Ғәлимйән Таған венгр телендә “Һуғыш осоронда һәм унан һуң Рәсәй валютаһы” монографияһын баҫтырып сығара. Ошо уҡ йылда иҡтисад фәндәре докторы булып китә. 30-сы йылдар башынан алып 1944 йылға тиклем Венгриялағы Милли этнография музейының көнсығыш бүлегенә етәкселек итә. 1945 йылдан Германияның Гамбург университетында төрки телдәр буйынса лекция уҡый, тюркология докторы дәрәжәһенә етә.
Европала Ғәлимйән Таған төрки халыҡтар этнографияһы буйынса ҙур белгес булараҡ танылыу яулай. Хеҙмәттәрендә төркиҙәрҙең бай тарихын һәм мәҙәниәтен донъя йәмәғәтселегенә еткерергә тырыша. Венгрияның Милли музейында эшләгән осорҙа ул этнографик материалдарҙың каталогтарын төҙөй, мәҡәләләр яҙа, Көнбайыш ғалимдарының хеҙмәттәрен өйрәнә. Ошо йылдарҙа фәнни журналдарҙа уның йылҡысылыҡ, төрки халыҡтарҙың милли эсемлектәрен әҙерләү, йөн эшкәртеү, кейеҙ баҫыу алымдары, башҡорт, татар, ҡаҙаҡ, төркмән, азербайжан, ҡырым татарҙары, сыуаштарҙың рухи мәҙәниәте, йолалары һәм ғөрөф-ғәҙәттәре тураһындағы очерктары, мәҡәләләре донъя күрә. Төркиәгә, Финляндияға, Балтик буйына һәм Исландияға экспедициялар барышында Ғәлимйән Таған төрки һәм фин-уғыр халыҡтары этнографияһын сағыштыра. Уның ошо темаға арналған байтаҡ уникаль хеҙмәттәре сыға.
Ғәлимйән Таған 1948 йылдың 29 июнендә вафат була. Ул Гамбургта ерләнә. Эмиграция йылдарында Төркиәлә йәшәгән Зәки Вәлиди менән бәйләнешен юғалтмай.
Вәлидиҙең ҡыҙы Иҫәнбикә Туған бына нисек хәтерләй шул осорҙо: “Гамбургтан Ғәлимйән Тағандың вафаты тураһындағы хәбәрҙе ишетеп, атайым бик ныҡ ҡайғырҙы. Тағы ла тауҙарға юлланды. Илай-илай ҡурайҙа уйнап, башҡорт йырҙарын йырланы, күңелендәге ҡайғы-хәсрәтен, һағыштарын йыуырға тырышты...”
Ғәлимйән Тағандың Рәсәйҙә ҡалған ғаиләһе лә бик күп ҡайғы, михнәт кисерә. Уҙған быуаттың 30-сы йылдарында сәйәси золом башланғас, Тағандың ҡатынын ҡулға алып, Силәбе төрмәһендә бик ныҡ язалап, атып үлтерәләр. Ҡыҙын сит кешеләр икенсе исем биреп, йәшерен тәрбиәләп үҫтерәләр. Уның Ҡурған өлкәһендәге Әлмән районының Зәйникәй ауылында йәшәүе билдәле.
Ғәлимйән Тағанды Башҡортостанда онотмайҙар. Уның биографияһы Башҡортостандың ҡыҫҡа энциклопедияһына һәм Башҡорт энциклопедияһының алтынсы томына индерелгән. Республикабыҙҙа уның рухи мираҫына арналған фәнни-ғәмәли конференциялар ойошторола. Күптән түгел генә Өфөнөң Октябрь районы Нуғай ҡасабаһындағы урамдарҙың береһенә уның исеме бирелде. Ғөмүмән, Ғәлимйән Тағандың исеме Башҡортостан тарихы менән үрелгән. Шуға ла бер быуатлыҡ юбилейыбыҙҙы билдәләгәндә был шәхесте лә ҡәҙерләп иҫләү зарур. Яңы Башҡортостандың, яңы Рәсәй Федерацияһының төҙөлөүендә уның да өлөшө баһалап бөткөһөҙ ҙур.


Автор: Л. ИҪӘНҒОЛОВА.


Беҙҙе Яндекс Дзен лентаһында уҡығыҙ

В ОдноклассникахВконтакте





Өфөлә контрактсыларҙы МХО-ға йәлеп итеү өсөн түләүҙәр раҫланды

Өфөлә контрактсыларҙы МХО-ға йәлеп итеү өсөн түләүҙәр раҫланды 25.03.2026 // Йәмғиәт

Өфөлә контрактсыларҙы МХО-ға йәлеп итеү өсөн түләүҙәр раҫланды...

Тотош уҡырға 1

Өфөлә шағирә Факиһа Туғыҙбаева урамы барлыҡҡа килә

Өфөлә шағирә Факиһа Туғыҙбаева урамы барлыҡҡа килә 25.03.2026 // Йәмғиәт

Өфөлә шағирә Факиһа Туғыҙбаева урамы барлыҡҡа килә...

Тотош уҡырға 1

Башҡортостанда Социаль фонд бүлексәләрендә өҫтәмә ҡабул итеү көнө уҙғарыла

Башҡортостанда Социаль фонд бүлексәләрендә өҫтәмә ҡабул итеү көнө уҙғарыла 25.03.2026 // Йәмғиәт

Башҡортостанда Социаль фонд бүлексәләрендә өҫтәмә ҡабул итеү көнө уҙғарыла...

Тотош уҡырға 1

Республикала ишле ғаиләлә алтынсы бала тыуған

Республикала ишле ғаиләлә алтынсы бала тыуған 25.03.2026 // Йәмғиәт

Республикала ишле ғаиләлә алтынсы бала тыуған...

Тотош уҡырға 1

Март аҙағында Башҡортостанда аномаль йылы һауа торошо көтөлә

Март аҙағында Башҡортостанда аномаль йылы һауа торошо көтөлә 24.03.2026 // Йәмғиәт

27 марттан 31-нә тиклем республикала көндәрҙең йылыныуы фаразлана....

Тотош уҡырға 0

Республикала йыл башынан 23 кеше спиртлы эсемлектәрҙән ағыуланып үлгән

Республикала йыл башынан 23 кеше спиртлы эсемлектәрҙән ағыуланып үлгән 24.03.2026 // Йәмғиәт

[isimage=thumb][/isimage]Республикала йыл башынан 23 кеше спиртлы эсемлектәрҙән ......

Тотош уҡырға 1

Башҡортостан яугире отпускыһы ваҡытында ғаилә ҡорған

Башҡортостан яугире отпускыһы ваҡытында ғаилә ҡорған 24.03.2026 // Йәмғиәт

Башҡортостан яугире отпускыһы ваҡытында ғаилә ҡорған...

Тотош уҡырға 1

Ағиҙел ҡалаһы башлығы тыл эшсәнен тыуған көнө менән ҡотланы

Ағиҙел ҡалаһы башлығы тыл эшсәнен тыуған көнө менән ҡотланы 24.03.2026 // Йәмғиәт

Ағиҙел ҡалаһы башлығы тыл эшсәнен тыуған көнө менән ҡотланы...

Тотош уҡырға 1

Дәүләт Думаһында өс йәшкә тиклемге балаларҙың әсәләренә ҡағылышлы закон проекты ҡарала

Дәүләт Думаһында өс йәшкә тиклемге балаларҙың әсәләренә ҡағылышлы закон проекты ҡарала 24.03.2026 // Йәмғиәт

Дәүләт Думаһында өс йәшкә тиклемге балаларҙың әсәләренә ҡағылышлы закон проекты ҡарала...

Тотош уҡырға 1

Башҡортостанда 86 меңдән ашыу кешенең һыу баҫыу зонаһына эләгеүе ихтимал

Башҡортостанда 86 меңдән ашыу кешенең һыу баҫыу зонаһына эләгеүе ихтимал 23.03.2026 // Йәмғиәт

Төбәктә республиканың ташҡынға ҡаршы комиссияһы эше ойошторолған....

Тотош уҡырға 4

Башҡортостанда яҙғы шәмбе өмәләре көндәре билдәләнде

Башҡортостанда яҙғы шәмбе өмәләре көндәре билдәләнде 23.03.2026 // Йәмғиәт

Башҡортостанда яҙғы шәмбе өмәләре көндәре билдәләнде...

Тотош уҡырға 2

«Салауат Юлаев» регуляр чемпионатты еңеү менән тамамланы

«Салауат Юлаев» регуляр чемпионатты еңеү менән тамамланы 23.03.2026 // Йәмғиәт

«Салауат Юлаев» регуляр чемпионатты еңеү менән тамамланы...

Тотош уҡырға 1


Комментарий өҫтәргә