Һуңғы осорҙа эшһеҙлек кешенең иң теңкәһенә тейгән мәсьәләгә әйләнде. Ауыл халҡы ғына түгел, ҡалаларҙа ла эш таба алмай зар-интизар булғандар быуа быуырлыҡ. Шул уҡ ваҡытта Республиканың мәшғүллек үҙәгендә 35 мең самаһы эш урыны тәҡдим ителә.
Әлбиттә, эшһеҙлектең сәбәптәре күп төрлө: берәүҙәр ҡыҫҡартылған, икенселәр күңеле ятҡанын таба алмай, өсөнсөләрҙең һөнәренә тура килгәне юҡ... Ләкин эшләргә теләмәгән, арба ватылһа – утын, үгеҙ үлһә – ит, тип йәшәгән шап-шаҡтай кешеләр ҙә етәрлек арабыҙҙа. Кем иҫәбенә йәшәй һуң улар? Билдәле, ғүмер буйы тир түгеп, һалым түләгән намыҫлы халыҡ елкәһенә атланғандар, сөнки улар ҙа медицина, социаль хеҙмәттәрҙән файҙалана лабаһа.
Рәсәйҙең Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы эшкә яраҡлы, ләкин рәсми рәүештә бер ҡайҙа ла эшләмә­гән­дәрҙән һалым түләтеү мәсьәләһен тик­шерә. Әлеге көндә ошо юҫыҡта белорустарҙың тәжрибәһе өйрәнелә. Уларҙа эшһеҙҙәргә һалым һалыу тураһындағы закон былтыр ҡабул ителгәйне. Белорустарҙың законы буйынса, әгәр кеше йылына 183 көндән кәмерәк эшләй икән, 20 минималь эш хаҡы күләмендә һалым түләргә бурыслы.
Әйтергә кәрәк, эшһеҙҙәргә һалым һалыу тураһындағы мәсьәлә Рәсәйҙә тәүге тапҡыр күтәрелмәй. Бер йыл элек хеҙмәт һәм социаль яҡлау министры урынбаҫары Михаил Иванков ошо тәҡдим менән сығыш яһаны. Уның әйтеүенсә, студенттарҙан, пенсионерҙарҙан һәм ташлама менән файҙаланғандарҙан башҡа 18 йәше тулғандарҙың барыһы ла һалым түләргә бурыслы. Һөҙөмтәлә милли иҡтисадҡа ҙур юғалтыу килтергән “күләгәлә” эшләгән­дәрҙең һанын ҡыҫҡартырға мөмкин, тип фаразланы ул.
Былтыр декабрь айында депутат Андрей Анохин да “күләгәлә” эшләгәндәргә ҡаршы етди саралар ҡулланыу тураһында һүҙ ҡуҙғатты. Йылына 1 миллион һумдан күберәк килем алған кеше, әгәр табыш сығанағын иҫбатлай алмай икән, өс айҙан алып өс йылға тиклем хөкөм ителергә тейеш, тине ул. Рәсәйҙә эшләгәндәрҙең 20 миллионы законда ҡаралған документ­тарҙы тултырмай, 18 миллион кеше бөтөнләй эшләмәй, ти Анохин.
Рәсәйҙең хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры Максим Топилин иһә былтыр июндә: “Эшһеҙҙәргә һалым һалын­маясаҡ”, – тип белдергәйне.
Халыҡ был турала нимә уйлай икән? Мәҫәлән, Бөтә Рәсәй йәмәғәтселек фекерен өйрәнеү үҙәгенең тикшеренеүҙәренә ҡарағанда, халыҡтың 45 проценты эшһеҙ­ҙәргә һалым индереүҙе хуплаһа, 45 проценты ҡаршы сығыш яһай.
Шулай ҙа халыҡ фекеренә ҡолаҡ һалған эксперттарҙың әйтеүенсә, был закон ҡабул ителә ҡалһа, социаль көсөргәнеш тыуҙырасаҡ. Көрсөк арҡаһында халыҡтың хәле былай ҙа мөшкөлләнә бара, уларҙың һуңғы тинен тартып алыу ҡот осҡос эҙемтәләргә килтерәсәк. Рәсми эшһеҙҙәр халыҡтың күпселеген тәшкил итә. Улар туйып һикермәй, ә эш таба алмай интегә. Әлбиттә, эшкә мохтажлыҡ кисермәгән ҡалын кеҫәлеләр ҙә етерлек, уларҙың ниндәй ҡатлам кешеләре икәнен әйтеп тормаһаҡ та аңлашылалыр.
Сер түгел, эшһеҙлек һәм эшләргә теләмәгәндәр һәр ҡоролошта ла булған, әле лә бар һәм киләсәктә лә буласаҡ. Совет дәүерендә лә эшһеҙҙәргә ҡаршы аяуһыҙ көрәш барҙы, пропаганда ярҙамында ҡайһы бер һөҙөмтәләргә өлгәшелде. 1961 йылдың майында СССР Юғары Совет Президиумы тарафынан эшһеҙлеккә ҡаршы көрәш тураһында указ сығарыла һәм уны юҡ итеү буйынса саралар планы раҫлана. “Паразит” тормош алып барыу йәмғиәт өсөн зарарлы, кешелектең иң яуыз дошманы тип иғлан ителә һәм уларға енәйәт эше асыу ҡарала. Һәр кеше йәмғиәткә файҙа килтергән эш менән шөғөлләнергә тейеш. Ул саҡта ҡа­тын-ҡыҙҙарға ҡарата “хужабикә” төшөнсәһе юҡҡа сығарыла. “Коммунизм төҙөүгә” дүрт айҙан ашыу көсөн түкмәгән кеше әрәм­тамаҡ тип аталды һәм хөкөмгә тарттырылды. Улар рәтенә үҙ өйөндә ниндәйҙер эш башҡарғандар, әйтәйек, тегеү, йәшелсә-емеш үҫтереү менән шөғөлләнгәндәр, мал-тыуар аҫрағандар ҙа индерелде. Ирекле ижад менән шөғөлләнгән, Союзда ағза булып тормаған шағир-яҙыусылар, рәссамдар, артистар ҙа был мөһөрҙән азат булмай. Ләкин шуныһы аңлашылмай: “паразиттар” кемдең елкәһендә ултырған һуң? Эшһеҙлек буйынса пособие түләнмәгән бит.
Мин дә Совет осоро балаһы. Хәтер­ләйем, беҙҙең ауылда ла бар ине ундай бер кеше. Колхозды бар тип тә белмәне, ғүмер буйы ҡорт тотто, тыйыуҙарына ҡарамай, ат аҫраны, балыҡсылыҡ, һунар менән шөғөлләнде. Советтарҙың “ит турағысынан” нисек ҡотолоп ҡалғандыр, бер Хоҙай белә. Иртәнән алып ҡара кискә тиклем колхоз баҫыуында туңҡанлаған кешеләрҙән хәллерәк йәшәне шулай ҙа. Хәҙерге күҙлектән ҡарағанда, үҙ заманының эшҡыуары булған инде.
Бөгөн ауылда күпме халыҡ эшһеҙ ята?! Осон-осҡа ялғап йәшәгән шул ҡәүемгә һалым һалһаҡ, нисек булыр ине икән? Эйе, мал-тыуар аҫрап, баҡса үҫтереп йәшәргә, балаларын кеше итергә тырыша күптәр. Ситкә сығып әҙ-мәҙ ҡалым эшләп йөрөүселәр ҙә бар. Ә, иң мөһиме, нәҡ уларҙың балалары ил терәге булып тора лабаһа! Тормошто бер байрам итеп күргән бай балалары кеүек әрме хеҙмәтенән ҡасып ятмайҙар, ауыр төҙөлөштә лә улар бил бөгә...
Аңлашыла, дәүләт ҡаҙнаһын тулылан­дырырға, дауаханаларға, мәктәптәргә, балалар баҡсаларына аҡса кәрәк. Ләкин ил халҡының 6 проценты бер ниндәй ҙә эш таба алмағанда, эшһеҙҙәргә һалым һалыу тураһында һүҙ йөрөтөү урынһыҙ һымаҡ. Хәҙерге технологиялар үҫешкән баҙар шарттарында фәҡәт мәшғүллек өсөн генә кешеләрҙе эшләргә мәжбүр итеү иҡтисади үҫешкә зыян ғына килтерәсәк. Был осраҡта килемдәрҙе “күләгәнән” сығарыу тураһында һүҙ алып барһаҡ дөрөҫөрәк булыр һымаҡ. Нимә генә тиһәк тә, ярлыны талап байып булмай.