Асҡын районының картаһы СССР-ҙыҡын хәтерләтә. Бәләкәй генә “дәүләт”тәр һыйынышып, дуҫ-татыу йәшәй бында. Һәр береһе сағыу, үҙенсәлекле, ғорур... Тыуған ерҙе яратыу, татыулыҡҡа ынтылыу, эшһөйәрлек төйәкте йылы бөркөлгән уртаҡ йортҡа әүерелдергән.

Бына – Ҡубыяҙ. Ауылға ингән ерҙәге ҡупшы ҡапҡаның ишеге шаран асыҡ. Тирмәнеке кеүек итеп яһалған ул. Ишек аша заманса йөҙлө милли мөхиткә аяҡ баҫаһың.
“Тирмә”нең эсендә тормош ҡайнай. Ер асылып, урамдан йырғанаҡтар йүгергән, Төй йылғаһы ярҙарынан сығып шашынған мәл. Тәбиғәттең йәшлек дәрте кешеләр күңелендә лә баҙлай. Яңы тормош башлағандай, миҙгел эштәренә ләззәтләнеп тотонған Ҡубыяҙ халҡы.
Күпселек хужалар шәхси кәсеп менән шөғөлләнә икән бында. Бихисап магазин, ашханалар, таҡта ярыу цехтары... Ауылдың бер яҡ осондағы кәзә фермаһында ла йәнлелек. Фермер Риза Мәхийәнов үҙе лә бында. Күп йыллыҡ тәжрибәһе менән уртаҡлашыуҙы һорағас, эше хаҡында ихлас бәйән итте ул.
– Зааненский тоҡомло кәзә үрсетәм, уның һөтөнән ҡымыҙ етештерәм, – тип һүҙ башланы фермер. – Был мал саф һауа ярата. Яҙ етһә, уларҙы тыштан индереп булмай башлай. Ана, әле лә биләмәлә йөрөйҙәр. Хатта ҡышын да күп осраҡта тышҡа сығарырға тура килә. Тимәк, бындай тоҡомло кәзә алырға ҡарар иттең икән, ферманың янында иркен биләмә булырға тейеш.
Риза Мәүлимйән улы 2002 йылда фермер булып теркәлгән. Тәүҙә үҙен төрлө йүнәлештә һынап ҡараған. Кәзәселек менән шөғөлләнеүенә иһә – һигеҙ йыл.
– Был эшкә тотонор алдынан күп уйландым, эҙләндем, кәңәшләштем, – ти фермер. – Республикала кәзә малын үрсеткән йүнселдәргә йөрөп, уларҙың хеҙмәт тәжрибәһен өйрәнеү ҙур файҙа бирҙе. Һөҙөмтәлә шөғөлдөң ыңғай һәм кире яҡтарын үлсәүгә һалғас, ете баш кәзә малы менән эш башланым. Хәҙер инде һауын өсөн файҙаланылғандары ғына ла 70-тән ашыу.
Ни өсөн нәҡ ошо тоҡомдо һайлаған һуң? Төп сәбәп – бындай кәзә малының продуктлылығы юғары булыуы. Айырым миҙгелдә көнөнә ете литр һөт биргәндәр бар. Әлбиттә, барыһы ла малдың йәшенә, уны нисек тәрбиәләүгә, ашатыуға бәйле.
Ә ниндәй шарттар булдырылырға тейеш? Йүнселдең әйтеүенсә, бындай кәзәләр микроклиматҡа ҡарата талапсан. Улар еүеш урынды яратмай, шуға күрә биналағы һауаның сағыштырмаса дымлылығы 75 проценттан артмаҫҡа тейеш. Шул уҡ ваҡытта температу­раның ҡыш ете градустан төшмәүе, йәй 19-ҙан өҫкә күтәрелмәүе мөһим. Бинаны елләтеүгә ҙур иғтибар бүлергә кәрәк. Зааненский тоҡомло кәзә таҙалыҡты яратыуы менән дә айырылып тора.
– Үҙе шул ҡәҙәр һайлансыҡ: үләнде ҡарап, “иләктән үткәреп” кенә ашай. Фәҡәт файҙалыһы менән туҡланырға тырыша, – ти Риза Мәүлимйән улы, ҡәнәғәт йылмайып. – Тимәк, эш итергә була уның менән! Йылҡы малы ла бит, беләһегеҙ, таҙа һыуҙы, файҙалы аҙыҡты ғына үҙ итә. Шуға уға бәйле кәсеп тә бәрәкәтле.
Кәзә малының продуктлылығын арттырыу өсөн уға, бесәндән тыш, фураж, шәкәр сөгөлдөрө, икмәк бирәләр. Әйтеүҙәренсә, йәнә йыл дауамында аш тоҙонан айырмаҫҡа кәрәк. Ҡайындан, уҫаҡтан миндек әҙерләп, шуларҙы ҡыш ике көн һайын ашатып тороу файҙалы. Йәй көтөүгә йөрөткәндә лә өҫтәмә рәүештә витаминлы ризыҡ биреү мөһим. Аҙыҡҡа картуф, кәбеҫтә, алма ҡушыу яҡшы. Малдың эскән һыуы йылы булырға тейеш.
– “Ниңә йылҡы малы үрсетмәйһең? Уның ҡымыҙы үтемлерәк түгелме?” тигән һүҙҙәрҙе ишетергә тура килә миңә. Эйе, бейә ҡымыҙы – милли эсемлегебеҙ, ғорурлығыбыҙ. Дауалау көсө хаҡында ла күп итеп һөйләргә мөмкин. Ләкин, нисек кенә булмаһын, беҙҙең Асҡын яғында ат үрсетеү өсөн мөмкинлек самалы. Йылҡы малына бит тау кәрәк. Шуға ла төбәгебеҙҙең көньяғында һауылған бейә һөтөнөң сифаты баһалап бөткөһөҙ, – ти фермер. – Ә беҙҙең тәбиғәт шарттары кәзә үрсетеү өсөн уңайлы. Уның ҡымыҙы ла, белеүегеҙсә, күп сирҙән дауа. Һөтө тәмле, составында май – дүрт процент самаһы. Шуға ла эсемлекте бер йәшкә тиклемге сабыйҙарҙың туҡланыу рационына ла индерергә мөмкин. Әйткәндәй, бәләкәй балаһы булған райондаштарыбыҙға кәзә һөтөн бушлай тоттороп сығарабыҙ. Эш башлағанда уҡ үҙемә шундай һүҙ биргәйнем. “Ҡымыҙығыҙ ярҙам итте, ҙур рәхмәт”, – тигән һүҙҙәрҙе ишетеү күңелде тағы ла күтәреп, яҡшыраҡ эшләргә дәртләндереп ебәрә.
Зааненский тоҡомло кәзәне тыныс холоҡло булғаны өсөн дә һайлағаны хаҡында һөйләне Риза Мәүлимйән улы. Бындай төр мал хужаларын, балаларҙы ярата икән. Әсәлек инстинкты көслө үҙендә: бәрәсенән бер ҡасан да баш тартмай, башҡаларҙыҡын да үҙенекеләй күреп имеҙә.
Тоҡомдо яҡшыртыу маҡсатында селекция эше лә атҡарыла. Мәҫәлән, тәкәләрҙең бер өлөшөн Ставрополдән алып килгәндәр. Фермерҙың фекеренсә, бындай төр кәзә малын үрсетергә теләйһең икән, осһоҙлоҡ артынан ҡыуырға ярамай. Юғиһә төп өҫтөнлөктөң – һөтлөлөктөң – юғалыуы ихтимал.
Ҡымыҙ цехы йүнселдең йорто янында урынлашҡан. Унда технолог хеҙмәтләндерә. Әйткәндәй, йүнсел йәнә алты кешегә эш урыны булдырған: фермаға ике һауынсы, дүрт көтөүсе алынған. Ҡатындар – Ҡубыяҙҙан. Ир-ат иһә вахта ысулы буйынса йөрөп эшләй, уларға айырым йорт тәғәйенләнгән. Тырыш, уңған, яуаплы хеҙмәткәрҙәренән бик тә ҡәнәғәт Риза Мәүлимйән улы. Кәзә ҡымыҙын таратыуҙың ғына бер аҙ ауырлыҡ тыуҙырыуын билдәләй. Халыҡ эсемлектең файҙалы икәнен белә. Шуға ҡарамаҫтан, ҡымыҙҙы сауҙа урындарында берәмләп һатыу мөмкинлеге тар. Йүнсел әлегә күберәк шифаханалар менән хеҙмәттәшлек итә.
– Әлбиттә, бер эш тә еңел түгел, – ти фермер. – Уны бөтөн күңелеңде һалып, ихлас күңелдән башҡарырға кәрәк. Эшселәреңә, халыҡҡа ҡарата ихтирамлы булыу мөһим. Шул саҡта ғына хеҙмәтеңдең ыңғай һөҙөмтәһе була. Үҙемә килгәндә, Аллаға шөкөр, барыһы ла бар. Фермала, күрҙегеҙ, видеокүҙәтеү системаһы ҡуйыуға өлгәштек. Өйҙән барлыҡ эш контролдә тотола. Булғаны етә тип, грантҡа ла дәғүә иткем килмәй. Ғүмерен ауылда хеҙмәт менән үткәргән атай-әсәйем шундай тәрбиә бирҙе: эш өсөн үҙеңде һис ҡасан йәлләргә ярамай. Уңышһыҙлыҡ килеп сыҡҡанда кемгәлер, нимәгәлер һылтаныу урынһыҙ. Шул уҡ ваҡытта, ауырлыҡтарҙан ҡурҡып, эшһеҙ ятыу мосолман ир-аты өсөн бөтөнләй оят. Продукция етештереүҙә конкуренттар артһын ине, тип теләйем. Шул саҡта эшләү ҙә күңеллерәк, сифат та яҡшыраҡ була бит. Фермерҙарҙы ярышҡа саҡырам!

* * *

...Ҡубыяҙ тирәһендә – иркен яландар, уңдырышлы баҫыуҙар. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уларҙың байтаҡ өлөшө колхоз-совхоз тарҡатылғандан бирле буш ята икән. Халыҡ кәсептәре һатып-алып таратыуға түгел, ә үҙ көсөң менән продукция етештереүгә күберәк йүнәлтелһә, был ерҙәр буш ятмаҫ ине лә...