йәки
Эҙләнәләр, тапҡанын тормошҡа ашыралар
“Беҙҙең Рәмил “терәтелгән” колхозды алып китте”, — тинеләр район хакимиәтендә. Шуға ла “ҡом”ға ултырған кәмә-хужалыҡты баҙар диңгеҙенә алып сығып, елкән киргән ир-уҙаман менән танышҡы, башҡарған эштәрен күрге килде. Биләмәгә ингәс тә күңелдәге шик-шөбһәләр тарала, ишеткәндәргә ышаныс арта барҙы: баҫыуҙар туңға һөрөлгән, уйҙым-уйҙым ужым йәшелләнә, ҡар яуыр алдынан мал көтөүҙәре сәхрәлә һуңғы көндәрен үткәрә.
Хужалыҡ ҙур. Һөрөнтө ерҙәре генә лә 17 мең 500 гектар. Был иһә элгәреге өс-дүрт кол­хоз­дыҡы һымаҡ тигән һүҙ. Шуның 8 меңен иген культуралары, 3 мең 500-өн көнбағыш биләй. Меңдән ашыуын кукуруз алып тора. Һәр береһенә туҡталып тормайынса, шуны әйтке килә: ҡоролоҡ йыш ҡабатланған төбәктә хужалыҡты алып барырлыҡ ниндәй культура уңыш бирә, барыһы ла үҫтерелә. Мал да ишле.
— Ҡырмыҫҡалы райо­нын­дағы Шайморатов исемендәге ху­жалыҡтан 50 баш тоҡомло быуаҙ таналар алдыҡ. Бөтәһе лә быҙауланы, — ти баш зоотехник Сабит Хәсәнов. — Артабан ҡа­ра-сыбар тоҡомло мал үрсетеүгә өҫтөнлөк бирәсәкбеҙ. Улар әрһеҙ ҙә, һөттө лә күберәк бирә, беҙҙең шарттарға тиҙ яраҡлаша.
Киров исемендәге хужалыҡ рәйесе Рәмил Туҡаев әйтеүенсә, мал аҫрауҙың ҡыйынлыҡтары күп, шул уҡ ваҡытта халыҡты эш менән тәьмин итеүҙә роле баһалап бөткөһөҙ.
— Беҙҙә механизаторҙар, комбайнсылар йәй көнө яланда эшләй, ҡышын малсылыҡҡа килә. Был иһә 300-гә яҡын кешене даими эш менән тәьмин итергә мөмкинлек бирә, — ти Рәмил Ғиләж улы. — Ҡатын-ҡыҙ ҙа фермала үҙ урынын таба. Беҙ — ошо ауылда тыуып үҫкән белгестәр, етәкселәр. Шуға күрә береһенә лә битараф ҡала алмайбыҙ. Кеше эшләргә, хаҡын алырға, пенсияға сығып, ял итергә тейеш...
Халыҡ бында тырыш. Һәр өлкәлә белгестәр етә. Рәйес әйтмешләй, сират тормаһалар ҙа, эш урындары тулы. Ул йәһәттән һығылмалы сәйәсәт алып барыла: әйтәйек, элек шофер кеше эш булһа ла, булмаһа ла йыл әйләнәһенә машинала йөрөһә, хәҙер иһә ул трак­тор­ға ла ултыра. Ҡышын малсы­лыҡҡа бара, сөнки унда ла күп нәмәне техника башҡара. Заманында ваҡыт­лыса эшкә сығыусылар менән бергә 700 – 800 кеше иҫәпләнһә, хәҙер ошо уҡты 300-ө лә башҡара. Ҡул көсөн яйлап техника алмаштыра бара.
Уртаса эш хаҡы 10 меңгә яҡын, ләкин был “туңдырылған” түгел. Шәхси ярҙамсы хужалығын алып барырға ярҙам итәләр, теләгәндәр өсөн эш хаҡы иҫәбенә үгеҙ бы­ҙауҙар бирәләр, иген, һалам-бесә­нен йәлләмәйҙәр. Бөгөн крәҫтиәнде борсоғаны – ауыл хужалығы про­дукцияһының хаҡы түбән булыуы. Иген иккән, йәшелсә-емеш үҫтер­гән, мал тотҡан, илде туйҙырған халыҡтан арзанға ғына алып китә­ләр ҙә аралашсылар менән эшкәр­теүселәр уның хаҡын күтәрә лә ҡуя.
– Продукцияны етештереү өсөн сығымдар ныҡ артты. Электр энер­гияһы, яғыулыҡҡа, тәбиғи газға хаҡ “буй” етмәҫлек. Барлыҡ металл, ағас материалдар ҡиммәтләнә. Ә бит үҙебеҙҙең ағас, тимер, беҙҙә сыҡҡан газ, нефть, үҙебеҙҙең “Башкирэнерго” етештергән энергия тип хаҡты бер ҙә төшөрмәйҙәр, — тип әсенә етәксе. — Ә ауыл хужалығы продукцияһын күтәрмәүҙе төрлө даирәлә талап итәләр.
— Хаҡты ысҡындырмаҫ өсөн субсидияны арттырыу мөһим — бар ил ошо юлдан бара, — тим, әңгәмәсемдең һүҙен бүлдереп. Нисектер хәленә инергә тырышыуым.
— Эйе. Германияла, мәҫәлән, гек­тарына 400 евро бүленә. Үҙе­беҙ­ҙең бөтә майҙанға ҡабатлағайным, 500 миллион һум килеп сыҡты. Иң яҡшы уңыш алғанда ла беҙ 200 миллионлыҡ продукция етештерә­беҙ. Тегеләрсә иҫәпләһәк, 500 миллион субсидия ғына алырға те­йешбеҙ. Әле ул ер өсөн генә, мал­дарын һанамайбыҙ. Һөткә суб­сидияның кәмеүе лә аптырата. Шуға күрә ситтән ярҙам көтөп булмай, халыҡҡа аңлатып, кредиттар алмайынса йәшәргә тырышабыҙ. Былай тормошҡа оптимистик ҡа­раштабыҙ: эҙләнәбеҙ, тапҡанын тормошҡа ашырабыҙ, отошло яҡ­тарын барлап, артабан тағы эҙлә­нәбеҙ...
Шулай булмаһа, эштәре лә бар­маҫ ине. Һауа торошона ҡара­ма­йынса, ерҙәре туңға һөрөлә, өс мең гектарҙа арыш сәселгән, яҙғы сә­сеүгә орлоҡ һалынған. Марат Абукаев, Ришат Миңлебаев, Шәү­ҡәт Ишкинин, Альберт Сәғәҙиев һымаҡ тырыш механизатор, комбайнсылар эргәһендә йәштәрҙең булыуы ҡыуаныслы. Әйткәндәй, хужалыҡ етәксеһе Рәмил Туҡаев­тың әсәһе яҡлап олатаһы Ғөбәй Хисмәтуллин колхоздың тәүге рәйесе булған, бабаһы Рауил да уны оҙаҡ йылдар етәкләгән. Хәҙер иһә “дилбегәне” Рәмил Ғиләж улы алған. Ҡандан килә, тиер ине бындай саҡта ололар. Ысынлап та, барлыҡ эшсәндәр үҙ ата-баба тире тамған ергә ерегеп, эшкә тотонғанға ғына хужа­лыҡ­тары бөгөн алға табан ынты­лыш яһаған. Ошоноһо бик мөһим...