Көҙ – баҡсаларҙы ғына түгел, һарай тирәһен дә ҡышҡылыҡҡа әҙерләү осоро. Кемдер яңыһын төҙөп бөтөргә ашыҡһа, бәғзеләр булғанын нығыта, йылыта. Был мәлдә тағы бер яуаплы эш бар: ҡоштарҙан, мал-тыуарҙан нәҫелгә ниндәйен ҡалдырырға, ҡайһыһын һуғымға һимертергә ҡуйырға.


Беҙгә йыш ҡына ҡаҙҙар тура­һында яҙыуҙы һорап мөрәжәғәт итәләр. Бөгөн уларҙың тоҡомона туҡталырбыҙ. Нәҫелгә ҡалдырыр алдынан, бәлки, шәхси хужалыҡта аҫраласаҡ тоҡомға иғтибар итеү кәрәктер.
Ҡытай тоҡомло ҡаҙҙар бик боронғо тип иҫәпләнә. Уны ғалим­дар шеш маңлайлы ҡырағай ҡаҙ­ҙарҙан барлыҡҡа килгән тип һанай. Беҙҙең илдә киң таралған һәм күп урындағы тоҡомға нәҫел биргән улар. Ҡан­дары кубань, переяслав, холмогор, линда тоҡомлоларҙа бар.
Был ҡаҙҙар аҙмы-күпме аҡ таптар менән аралаштырылған ҡара-һоро төҫтә. Баштары ҙур һәм оҙонса, маңлай өлөшөндә “шеш” бар. Муйыны — “аҡҡоштоҡо”. Кәү­ҙә­һе йо­морт­ҡа формаһында, күк­рәге — йомро. Тере инә ҡош­тарҙың ауырлығы 4 – 4,5 килограмм тарта, ата ҡаҙҙыҡы 5,5 килограмға етә. Уртаса 45 – 70 йомортҡа һала, ләкин инәләрҙең 10 проценты ғына йомортҡа баҫа. Йоморт­ҡаның яҡынса 80 проценты бәпкә сыға­рыуға һәләтле.
Һуңыраҡ айырым тоҡом булып киткән кубанлылар ҡытай тоҡомло ҡаҙҙарға бик оҡша­ған, сөнки ҡытай менән линда тоҡомлоларҙы ҡат­наш­тырыу һөҙөмтәһендә барлыҡ­ҡа кил­гәндәр.
Ромен атамалыһы Украинаның Ромны ҡалаһы исеменән алынған. Был тоҡом урындағы ҡаҙҙар ни­геҙендә сығарылған. Уларҙың баштары уртаса ҙурлыҡта, муйыны ҡыҫҡа, ҡалын, күкрәктәре киң. Кәүҙәһе ҡыҫҡараҡ, әммә киң. Тере ауырлыҡтарына килгәндә, инә ҡаҙ 4,5 – 5,7 килограмм тартһа, ата ҡаҙ 6,5 килограмға етә. Йомортҡаны аҙыраҡ (20 – 30) һалһа ла, инә ҡаҙҙарҙың 70 проценты ояға ултыра һәм йомортҡаның яҡынса 75 процентынан бәпкә сыға.
Балсыҡ төҫлө владимир тоҡомлолар холмогор менән тулуза ҡаҙҙарын ҡатнаштырыу һөҙөмтә­һендә барлыҡҡа килгән. Был ҡоштар сифатлы ите менән дан алған. Ҡаҙҙар эре, оҙонса кәүҙәле, киң күкрәкле. Тағы бер үҙенсәлеге — йомортҡаны күп һалалар. Уртаса ауырлыҡтарына килгәндә, инә ҡаҙ 6 – 6,5 килограмм тартһа, ата ҡаҙ 7 – 7,5 килограмғаса етә. Ләкин баҫыу һәләте юғары түгел, йоморт­ҡаларҙың яҡынса 50 процентынан ғына бәпкә сыға. Был ҡаҙҙар хәҙер аҙ ҡалған һәм күберәк махсус фермаларҙа, фабрикаларҙа ғына аҫрала.
Рейн тоҡомлолары Германияла барлыҡҡа килгән. Аҡ төҫтәләр, баштары ҙур түгел, муйындары уртаса оҙонлоҡта, күкрәктәре киң. Инә ҡоштарҙың ауырлығы — 5,6 – 6, аталарыныҡы 6,5 килограмм тарта. Йылына 45 – 50 йомортҡа һалып, уларҙың 70 процентынан бәпкә сыға. Ләкин инә ҡаҙҙарҙың 10 проценты ғына баҫырға ултыра.
Был тоҡомло ҡоштарҙың ите бик сифатлы. Улар шулай уҡ бауыры өсөн аҫрала. Ныҡ һимерткәндә бауыры 400 грамға саҡлы етә.
Тулуза тоҡомло ҡаҙҙар Фран­цияның Тулуза ҡалаһы эргәһендә сығарыла. Бик хәрәкәтсән түгел, шуға һимеҙ булалар. Башҡа ҡаҙҙар һымаҡ көтөүлек тә, алыҫтағы йәшел үләндәр ҙә ымһындырмай уларҙы. Йылыны бик яраталар, һыуыҡты ауыр үткәрәләр. Был тоҡомло ҡоштар күпселек ит өсөн аҫрала. Инә ҡаҙҙарҙың ауырлығы — 6 – 8, аталарыныҡы 7 – 10 килограмға етә. Барлығы 30 – 40 йомортҡа һалыуға һәләтлеләр. Шуларҙың 60 процентынан бәпкә сыға тип иҫәпләнә. Ләкин инә ҡаҙҙар баҫырға ултырмай, йоморт­ҡалар инкубаторға ҡуйыла. Ике айлыҡ бәпкәнең ауырлығы 4 кило­грамға тиклем тартыуы мөмкин, ә һимертелгән ҡаҙҙың бауыры 500 грамға етә. Тулуза ҡаҙҙары нигеҙендә Францияла тағы ла ланд тоҡомо сығаралар. Беҙҙең илгә ул 1975 йылда индерелә. Шулай уҡ бауыры өсөн тотола, уның ауырлығы 720 грамғаса тарта.
Линда тоҡомо беҙҙең яҡтарҙа ла йыш осрай башланы. Хужа­лар­ҙы айырыуса уның ҙурлығы ымһын­дыра. Бик тиҙ үҫәләр, ике айлыҡ бәпкәләр 4 килограмм тарта. Был ҡоштарҙы икенсе төрлө горький ҡаҙҙары тип тә йөрөтәләр. Тәүҙә ҡытай менән урындағы тоҡомдо ҡушыу һөҙөмтәһендә алһалар, һу­ңы­нан, бауырын ҙурайтыу маҡса­тында, ланд ҡаҙҙары ҡанын ҡу­ша­лар. Ә итен тәмләтеү, ма­мығының сифатын арттырыу өсөн адлер, арзамас ҡаҙҙары ҡанын өҫтәйҙәр. Һөҙөмтәлә ит һәм мамыҡ ҡаҙы барлыҡҡа килә.