Райондың Шатмантамаҡ ауылы янындағы кукуруз яланында Силәбе археологтары ҡаҙыныу эшен башлағандан бирле урындағы халыҡ, айырыуса тарихсылар һәм тирә-яҡты өйрәнеүселәр яңылыҡ көтә — бындағы ҡурғандар ысынлап та сер һаҡлаймы?
Беҙ барып төшкәндә, осо-ҡырыйы күренмәгән кукуруз баҫыуының бер мөйөшөндә археологтар ең һыҙғанып ҡаҙыныу эше менән мәшғүл ине. Бер таш ярсығын да иғтибарһыҙ ҡалдыр­мау, тупраҡтың һәр үҙенсәлеген күҙ уңында тотоу, табышыңдың бәләкәй генә өлөшөн дә һаҡлап алып ҡалыу, ай-һай, еңел түгел.
— Кәйефегеҙ нисек? — тип ҡы­ҙыҡһынабыҙ егеттәрҙән.
— Яҡшы. Эштәрҙе теүәлләп тә барабыҙ инде.
— Ысынлап та боронғо ҡурған һаҡ­ланғанмы был ерҙә? — тип һораныҡ экспедицияның етәксеһе, тарих фәндәре докторы, профессор Александр Таировтан.
— Ҡурғандар тиһәк, дөрөҫөрәк бу­лыр. Был ерҙә уларҙың дүртәү икән­леге билдәле. Ҡыҙғанысҡа ҡар­шы, әле берәүһен таба алманыҡ. Ҡал­ғандарын өйрәнәбеҙ.
— Нәҡ ошо ерҙә ҡурғандар барлы­ғын ҡайҙан белдегеҙ?
— 1886 йылда уҡ билдәле археолог Игнатьев үҙ хеҙмәттәрендә ошо ауыл янында дүрт ҡурған убылыуы хаҡында яҙып ҡалдыра. Һуңынан был мәғлүмәт “Уфимские губернские ведомости” гәзи­тен­дә лә баҫылып сыға. Һуңғы йыл­дарҙа әлеге ҡурғандар менән ныҡлап ҡыҙыҡһынғандар бул­ды. Әммә археологик ҡаҙыу эштәренә беҙҙең төркөм йөрьәт итте.
— Һөҙөмтә бармы һуң?
— Бында ниндәйҙер билдәле кеше­нең ерләнеүе ихтимал. Әле уның һөлдәһен таптыҡ. Бынан тыш, өс төрлө көршәк ярсығына юлыҡтыҡ. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡурғандар “ҡара ҡаҙыныусылар” тарафынан таланған. Хатта бер генә тапҡыр ҙа түгел. Кем белә, бәлки, был көршәктәрҙә ҡиммәт­ле таштар ҙа булғандыр. Бөгөн иһә ба­рын һаҡлап ҡалып, тикшереү үткәреү мөһим. Кемдең ерләнгәне, ҡасан гүр эйәһе булғаны хаҡында антрополог­тарҙың экспертизаһынан һуң ғына һүҙ йөрөтөргә мөмкин.
— Ә һеҙ был ҡурғандарҙы ниндәй быуатҡа ҡарай тип күҙаллайһығыҙ?
— Ошоғаса беҙҙең эраға тиклемге IV – III быуаттар тип уйлап йөрөй инем. Хәҙер иһә, көршәк ярсыҡтарына ҡа­рап, бының тағы ла боронғораҡ, хатта беҙҙең эраға тиклемге X – IX быуатҡа тура килмәйме икән тигән шик бар. Ғөмүмән, бындай ҡәберлектәр – тарих өсөн ҙур хазина. Иң мөһиме – уларҙы ваҡытында табып, өйрәнеү. Әлеге ҡурғандар ҙа биш-алты йылдан бөтөн­ләй юҡҡа сығыр ине. Уйлап ҡарағыҙ: был баҫыу өҫтөндә бит бихисап техника эшләй, яҙлы-көҙлө ер әллә нисә тапҡыр эшкәртелә.
— Урындағы халыҡ һеҙҙең ниәте­геҙҙе аңлап ҡабул иттеме?
— Ысынын әйткәндә, беҙҙе әлеге экспедицияны үткәреүгә Миәкә райо­ны­ның тирә-яҡты өйрәнеүселәре Ил­гиз Йәһүҙин, Сабир Ғүмәров һәм Зәй­нул­ла Насиров дәртләндерҙе. Уларҙың саҡырыуы буйынса килдек. Форсаттан файҙаланып, Шатманта­маҡ ауылы халҡына, Елдәр ауыл хакимиәтенә, “Урал” ауыл хужалығы етештереү кооперативы рәйесе Зөфәр Әһлиуллинға рәхмәт еткерәбеҙ. Әйт­кән­дәй, тәүге мәлдә ҡаҙыныу эштә­рендә Елдәр, Ҡырғыҙ-Миәкә мәктәбе уҡыусылары, уҡытыусылары ярҙам итте. Ғөмүмән, был яҡтарҙа бик ихлас, ҡунаҡсыл халыҡ йәшәй. Бер айҙан ашыу булдыҡ, ауыл халҡы һөт-ҡаймаҡтан, бал-майҙан өҙмәне.
Ғөмүмән, был төбәк ҡомартҡыларға бай һәм шуның менән тарихсыларҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Хәтере­геҙҙә­лер, бынан бер нисә йыл элек археологтар билдәле кешеләрҙең боронғо ҡәберлектәренә юлыҡҡайны инде. Мәҫәлән, урындағы тирә-яҡты өйрә­неү­селәр Ҡырғыҙ-Миәкә янында табылған исемһеҙ ҡәберлектә Себер­ҙе яулап алған казак атаманы Ермак ерләнгән тип бара. Бәлки, Шатман­тамаҡ ҡурғанын тағы ла билдәлерәк кеше төйәк иткәндер...