1812 йылғы Ватан һуғышы Башҡортостан тарихында ла тәрән эҙ ҡалдырған. Башҡорт яугирҙәре Польша, Германия ерҙәре аша Лейпциг эргәһендәге алышта, Варшаваны, Берлинды, Дрезденды, Гамбургты, Веймарҙы, Майндағы Франкфрутты дошмандан азат итеүҙә ҡатнашҡан, беренселәрҙән булып Францияның баш ҡалаһы Парижға барып ингән. Башҡорт атлыларының ҡаһарманлығына бөтә Европа халҡы таң ҡала, француздар уларҙы, үҙенсәлекле кейемдәренә, уҡ-һаҙаҡтарына ҡарап, “Төньяҡ амурҙары” тип атай.
Күптәр күренекле яҙыусы Яныбай Хамматовтың “Төньяҡ амурҙары” әҫәре аша 1812 йылғы Ватан һуғышында башҡорт атлы полктарының ҡаһарманлығын, Ҡаһым түрә образын бар тулылығында күҙ алдына баҫтыра. Әммә ошоғаса республикабыҙҙа әлеге һуғыш үҙенсәлектәрен сағылдырыусы сәнғәт әҫәрҙәре юҡ кимәлендә. Был йәһәттән күптәргә сибайҙар өлгөһөнә эйәрергә кәрәк.
Ырымбур губернаһының Верхнеуральск өйәҙе 6-сы кантонында төҙөлгән резерв командаһы яугирҙәренә ҡуйыласаҡ стелаға былтыр көҙ үк нигеҙ ташы һалынды. Был стеланы ҡуйыуҙы тыуған яҡты өйрәнеүсе, тарихсы Рамазан Үтәғолов тәҡдим иткән. Уның әйтеүенсә, Ҡарағайлы йылғаһының Төйәләҫкә ҡойған урынындағы яланға 1 500 кешенән торған өс полк йыйылып, хәрби күнекмәләр үтә, һуғыш таһыллығына өйрәнә. Улар ҡыуыш, палатка ҡороп йәшәгән. Ҡарағайлы яланы көрәшкә туплау, йәштәрҙе хәрби оҫталыҡҡа өйрәтеү урыны булған. Шуға күрә, Рамазан Исмәғил улы фекеренсә, ошо ерлектә барлыҡҡа килгән башҡорт полктары яугирҙәренә стела йәки һәйкәл тап Сибай ҡалаһында ҡуйылырға тейеш. Тарихсының тәҡдимен Сибай ҡалаһы хакимиәте лә хуплаған һәм быйыл яҙ башҡорт яугирҙәре өсөн һәйкәл әҙер буласаҡ тип вәғәҙә иткән. Әйткән һүҙ — атҡан уҡ, һис шикһеҙ, һәйкәл урынлашҡан ер сибайҙарҙың яратҡан урындарының береһенә әүерелер.
Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты студенттарҙы милли рухта тәрбиәләү йәһәтенән ҙур эш башҡара. Улар халҡыбыҙҙың бөйөк шәхестәрен, туған телен, тарихын һәм мәҙәниәтен белеп үҫә. Миҫал өсөн, институт директоры Зиннур Йәрмөхәмәтовтың тәҡдиме менән бөгөн дүрт кешенән торған ижади төркөм 1812 йылғы Ватан һуғышының 200 йыллығына арналған тарихи композиция ижад итә. 21 метр оҙонлоғондағы монументаль барельефты һынландырыуҙа республиканың “Төньяҡ амурҙары” клубы етәксеһе Илдар Шәйәхмәтов, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусылары Фаил Хисмәтуллин, Раил Ғәйфуллин һәм урындағы рәссам Ишморат Дәүләтбаевтар ҡатнаша.
Композицияла Ҡаһым түрә образы, башҡорт яугирҙәренең ғаиләләре менән хушлашыуы, яуҙа ҡатнашҡан ҡатын-ҡыҙҙың һынландырылыуы, баш командующий фельдмаршал М. Кутузовтың ғына түгел, хатта Наполеондың образы булыуы ла хайран итә. Батырҙарҙың еңеүгә ынтылышы, сая рухы, халҡыбыҙҙың ҡурай моңдары, зәңгәр күктә ирек һөйөүсе бөркөттөң саңҡ-саңҡ ҡанат ҡағыуы ла, ат тояҡтарының шаңдауы ла ишетелгәндәй тойола. Яныбай Хамматов яҙғанса, “донъяның иң юғары мәҙәниәте бына кемдә тупланған икән! Үҙе бөйөк, үҙе ябай!” булған Гетеның һынын да таныясаҡ тамашасы.
1812 йылғы Ватан һуғышының тарихын оҙаҡ йылдар тәфсирләп өйрәнеп, һәр ерҙән улар хаҡында мәғлүмәт туплап, ата-бабаларыбыҙҙың үткән данлы һәм шанлы тарихын сағылдырыуға көсөн дә, ваҡытын да йәлләмәгән Илдар Шәйәхмәтовтың был изге эшкә ҡуш ҡуллап тотоноуы – оло мәртәбә. Күпме йоҡоһоҙ төндәр һәм көндәр аша бихисап эскиз эшләп, уны халыҡҡа алып сығыуы еңелдән түгел, әлбиттә.
Сибай институты директоры Зиннур Йәрмөхәмәтовтың да бындай ҡыйыу аҙымы хуплауға лайыҡ.