Арҡайым — Көньяҡ Уралда табылған торлаҡ нығытмаһы, хужалыҡ итеү майҙаны һәм ҡәберлеге булған археологик комплекс.

1987 йылда Көньяҡ Урал далаларында иң боронғо “ҡалалар иле” табылғайны. Ул Бөйөк Британияның боронғо Стоунхендж обсерва­то­рияһына оҡшаған. Был асыш XX быуаттың һуңғы ике тиҫтә йылындағы археологик сенсация булды. Янында урынлашҡан элекке башҡорт ауылы исемен алып, ғалимдар уны “Арҡайым” тип исемләне. Хәҙерге көндә әлеге урындар музей-ҡурсаулык дәрәжәһендә, унан донъяның төрлө тарафтарынан экскурсияға килгән кешеләр ағымы өҙөлмәй. Музей-ҡурсау­лыҡтың даны — б. э. т. III—II меңйыл­лыҡҡа ҡараған Арҡайым нығытмаһы һәм некрополе. Арҡайым Уралдың көнсығыш һырттары буйлап төньяҡтан көньяҡҡа — 400, көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай 100—150 саҡрымға һуҙылған.
Әле Башҡортостандың көньяҡ-көнсығы­шында һәм Силәбе өлкәһенең көньяғындағы ҙур ғына майҙанда Арҡайым цивилизация­һына ҡараған 21 ҡаласыҡ асылған. Уларҙың йәше — яҡынса 4000 йыл. Арҡайымдар күп­ләп мал аҫраған, металл эшкәртеү, ювелир әйберҙәр, ҡорал яһау, туҡыу һәм башҡа төр эштәр менән шөғөлләнгән. Тикшеренеүселәр шуныһына хайран ҡала: Арҡайымды кешеләр ҡапыл ташлап киткән, бынан һуң унда ҙур янғын сығып, ҡала күмергә ҡалған. Бындағы ҡоролмалар ағастан һәм үҙенән-үҙе цементҡа әйләнә торған ләмдән төҙөлгән. Ә күмергә әйләнгән ағас быуаттар буйына һаҡлана. Меңдәрсә йыл үткәс ғәжәп ҡалаларҙы асыуға нәҡ ошо булышлыҡ итә лә инде. Кешеләрҙең был урынды ҡапыл ғына ташлап китмәгәнен, үҙ­ҙәре менән барлыҡ кәрәк-яраҡтарын да алыуын һуңғараҡ асыҡлай ғалимдар. Уларҙың фекеренсә, арҡайымдар ут ғәрәсәте хаҡында алдан иҫкәртелгән һәм хәүефһеҙ урынға күсеп киткән булырға тейеш. Был иһә унда йәшәгән халыҡтың һәләкәттәрҙе алдан кү­рергә һәләтле булыуы хаҡында һығымтаға килтерә. Тимәк, арҡайымдар үҙенсәлекле белемгә эйә булған, тип фаразларға мөмкин. Ғалимдар билдәләүенсә, кешелектең иң боронғо тарихы тап Урал менән бәйле.