– Беҙҙең ғаиләгә лә кулак мөһөрө тағылды, дүрт баланы өйҙән сығарып, ситән аласыҡҡа индереп ултырттылар, атай-әсәйҙе ҡулға алдылар, – тип хәтирәләре менән уртаҡлашҡайны ул. – Балалары барыбер аслыҡтан үлер, тип, өйҙө һүтеп алып, Ҡанаҡай ауылына күсерҙеләр. Беҙ, меҫкен балалар (иң олоһо миңә – 17 йәш), үкһеҙ етем булып, ҡан илап ҡалдыҡ. Һәр ауыр замандың да яҡшы кешеләре була, беҙҙе лә ғаиләләр бүлешеп алды. Бер нисә айҙан әсәйемде ҡайтарҙылар, быныһы беҙҙең өсөн ҙур шатлыҡ булды, тимәк, үлмә­йә­сәкбеҙ, йәшәйәсәкбеҙ тип һөйөндөк. Ҡәҙерлебеҙҙе дүрт яҡтан дүрт бала ҡосаҡлап-ҡосаҡлап иланыҡ, һөйөнөсөбөҙ эсебеҙгә һыйманы. Әсәйҙән дә яҡын кеше бармы икән ул донъяла! Ситән үреп, балсыҡ менән һылап өй рәтләнек, ауылдаштар ярҙамға килде. Муйыл, балан йыйып, ҡышҡылыҡҡа аҙыҡ әҙерләнек. Һәләүек буйы емеш-еләккә шундай бай ине, ул халыҡҡа дарыу ҙа, аҙыҡ та булып хеҙмәт итте. Кесерткәндән, балтырғандан аш бешерҙек. Кеше яҡшы донъянан туямы ни, һәр кем йәшәргә тырышты. Тормош нисек кенә ауыр бул­маһын, һәр таңды өмөт, ышаныс менән ҡар­шыланыҡ. Бәндәне маҡсат йәшәтә. “Шайтан ғына өмөтһөҙ”, тип юҡҡа ғына әйтмәйҙәр шул.
Яҙ етеү менән бөтә халыҡ баҡсаға серек бәрәң­ге йыйырға сыға. Уны әрсеп табала бешерһәң, тамаҡ ялғана. Ашарға етмәгәндә әсәйҙәр уны тоҙло итеп бешерә йәки тоҙ ялата. Был ысул бик уңайлы, һыуҙы күберәк эсәһең, асығыу баҫы­ла. 1921, 1937–1940 йылдар бөтә халыҡ өсөн иң ауыр, үлемесле осор булды. Бер нисә йылдан һуң ҙур һынауҙар үтеп, ғаиләбеҙгә шатлыҡ өҫтәп, атайыбыҙ иҫән-һау ҡайтып төштө. Уны уратып алып, ҡосаҡлап-ҡосаҡлап күҙ йәштәренә мансыл­дыҡ. Беҙҙең күңелдә өмөт, киләсәккә ышаныс уянды.
Атайыбыҙҙың ҡотолоуы айырыуса ҙур шатлыҡ булды. Ул яңынан, ең һыҙғанып, ғаилә усағын тоҡандырып ебәрҙе. Туғандарыбыҙ ишәйҙе, хатта игеҙәктәр донъяға килде. Тормош ауыр булһа ла, рухыбыҙ һынманы.
1941 йылда илгә тағы афәт килде, ҡәһәр һуҡҡыр Гитлер һуғыш асты. Мин, инде еткән ҡыҙ, Сибәғәт исемле егеткә ғашиҡ булдым. Тиҙҙән никах уҡы­тып, ғаилә ҡорҙоҡ. Бик аҙ йәшәп ҡалдыҡ. Һөй­гәнемде һуғышҡа илай-илай оҙаттым. Оҙон буйлы, муйыл күҙле мөхәббәтем менән бәхетле йәшәү эләкмәне. Һуғыш беҙҙе айырҙы. “Көт, иҫән-һау ҡайтһам, тормошобоҙ ал да гөл булыр” тип өс­мөйөшлө хаттар яҙҙы.
1943 йылда Сибәғәттең хәбәрһеҙ юғалыуы тураһында хат килде, ышанманым. Һәләүек буйында бергәләп йөрөгән һуҡмаҡтарға, туғайҙарға ҡарап күҙ йәше түктем. “Йәнем, үлгәнсе һине кө­төрмөн”, тип үҙ-үҙемә ант бирҙем.
Еңеү өсөн халыҡ йәне-тәне менән тырышты, баҫыуҙарҙа көнө-төнө эш ҡайнаны. Бөтәһе лә фронт өсөн, еңеү өсөн эшләнде.
1945 йылдың 9 майы бар донъяға Еңеү яҙын бүләк итте. Ауылыбыҙҙан киткән 150 ир-егеттең яртыһы һуғыш яланында мәңгелеккә ятып ҡалды. Атайыбыҙҙың иҫән-һау ҡайтыуы барыбыҙ өсөн дә шатлыҡ булды. Ә мин 24 йәшемдә тол ҡалдым. Юғалтыу ҡайғыһын эш менән баҫырға тырыштым. Беҙҙең кеүек тол ҡатындарҙы ниндәй ауыр эш бар, шунда ебәрҙеләр, ауыҙ асып һүҙ әйтергә яраманы.
Баҫыуҙа һуғылған игенде киптерер өсөн та­пағанда аяғымды йылан саҡты, үлемдән саҡ ҡо­толдом. 1956 йылда ғаиләлә туғыҙ бала тәр­биә­ләнә ине. Әсәйебеҙ күргән ыҙаларҙан яфаланып, ғәзиз балаларын ҡалдырып, мәңгелеккә беҙҙе ташлап китте. Һуғыштан һуң тыуған биш бала минең елкәлә ҡалды. Бәхилләшкәндә эргәһенә ултыртып, күҙҙәремә мөлдөрәп ҡарап, әсәкәйем һуңғы васыятын әйтте: “Сабира ҡыҙым, бәлки, Сибәғәтең иҫән­дер, башҡаға кейәүгә сыҡма, ошо етемдәрҙе ҡарап үҫтер, юҡһа, атайың балалар йортона бирер, ә мин ҡәберемдә тыныс йоҡлай алмам!” Күҙ йәштәремә быуылып, ту­ғандарымды ҡосаҡлап, бына-бына яҡты донъя менән хушлашырға йыйынған әсәйем алдында ант иттем. Хәҙер инде мин тәрбиәләп үҫ­тер­гән Миңлегөл, Сания, игеҙәк Кинйәбикә менән Ишғәле лә юҡ. Ә мин һаман, Хоҙай ғүме­ремде ­бир­гәс, йәшәүемде дауам итәм. Донъяның бөтә этлектәрен күреп бөткәс, ожмахҡа күскәндәй йәшә­нем: пенсия килә, һаулыҡ та бар. Һуғыш тамам­ла­ныуға күпме йылдар үтһә лә, тәүге мөхәббәтемде һәр саҡ йөрәгемдең иң түрендә һаҡлайым.
Сибәғәтемдең атаһы, минең ҡайным, I Бөтә донъя һуғышында Австрияла ете йыл тотҡонлоҡта булып, унан ҡаса алған. Өс ай тигәндә утыҙ кешенән өсәү генә тыуған яҡтарға ҡайтып еткән. “Килен, һин дә көт, бәлки, Сибәғәтең дә ҡайтыр”, тип өмөтләндерһә лә, беҙгә осрашырға насип булманы. Ә шулай ҙа ғүмеребеҙ бушҡа үтмәне. Һуғыш арҡаһында ирһеҙ ҡалған тол ҡатындар еңеүҙе яҡынайтты, яңы тормош төҙөүҙең иң уртаһында булды. Донъяла меңәрләгән һәйкәл ҡойолған, ә тол ҡатындарға арналғандары бармы икән?

* * *

Өс йыл элек, 90 йәшендә, Сабира апай яҡты донъянан китеп барҙы. Ер аҫтында осрашырға юлдар юҡ, тиһәләр ҙә, Сибәғәтең менән ожмахта булырһығыҙ тип ышанам, тыныс йоҡла, Сабира апай. Ҡабат һуғыш уты ғына тоҡана күрмәһен.