Бесән сабып бөткәс һабантуй кеүек итеп байрам үткәрелгән: йүгерешеү, көрәшеү, арҡан тартышыуҙар һ.б. була. Бесән сабыу өмә яһап, күп кеше саҡырып эшләнгәнгә күрә, хужа, килеүселәрҙе ҙурлап, ҡолғаға яулыҡ, таҫтамалдар элеп, күңел асыу ойоштора. Шулай итеп, бесән сабыр алдынан да, сабып бөткәс тә туғандар, ырыу-ара йыйылышып, байрам иткән. Ер рухы, үлән эйәһе ризалатыла, кешенең киткән көсө "ҡайта", яңыртыла.
Бесән туйы тураһында мәғлүмәттәр Йылайыр, Әлшәй һ.б. райондарҙа (Әлшәй районының Ташлы ауылы Радик Тимерхан улы Мостафиндан, 1931 йылғы) 2004 йылда яҙып алынды).

Әбейҙәр сыуағы байрамы

23—28 сентябрҙә, йәғни йылы, тыныс көҙгө миҙгелдә ҡояштың иң юғары мәле була. Халыҡ күҙәтеүенсә, "үрмәксе ауҙары осоп, ел дә тынып торған көндәр" әбейҙәр сыуағы тип атала.
Был байрам көҙгө йылы осорҙа үткәрелә. Өлкән әбейҙәр, ҡатын-ҡыҙҙар, төйөнсөк күтәреп, бер-береһенә ҡунаҡҡа йөрөй. Таяҡ башына ап-аҡ яулыҡ элеп, яурынға ҡуйып, икенсе ауылға ҡунаҡҡа баралар, күмәкләшеп сәй эсәләр, аят-доға уҡыйҙар.
Силәбе башҡорттарында ошондай йола һаҡлана: йәштәр оло инәйҙәргә ҡамыр аштары (ҡоймаҡ, күмәс) алып барып һыйлай. Оло инәйҙәр фатиха әйтә.
Кендек инәйҙәрен ҙурлап, уларға бүләк биреп ризалатыу ҙа ошо көндәрҙә махсус йола булараҡ атҡарыла. "Мин кендек әбейемә үҙе үлгәнсе, үҙем ҡартайғансы бүләк биреп йәшәнем. Йыла ризалығын алдым", — тине Рабиға Сафиуллина (Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы Трубный ауылынан). Хәҙерге Сөмбөлә көндәрендә күрше-күлән бергә сәй эсә, бешеренеп алып килеп, күстәнәстәре менән һыйлаша.

Аңлатмалар

Көҙгө һалҡындарға күсеү, ҡояштың яңы дәүергә йүнәлеүе мәленә халыҡ бер ҡасан битараф булмаған, сөнки бер ваҡыттан, тарафтан икенсегә күсеү (өйҙән тупһа аша сығыу, йәйләүгә күсеү, яңы айға аяҡ баҫыу һ.б.) — үҙе бер көсөргәнешле айырым иғтибар һәм тәртип, итәғәт талап итеүсе махсус мәл.
Бындай ваҡыттарҙа ваҡиғаны ыңғайлатыр өсөн һәр саҡ алғыш әйтелә. Һамар, Һарытау башҡорттарында "яңы икмәк", "яңы он ашы", "яңы ашҡа саҡырышыу" байрам рәүешендә һуңғы ваҡыттарға тиклем үтәлгән. Яңауыл, Борай башҡорттары "ҡортҡалар сыуағы" ти.
Шумбултум — боронғо шумер мифологияһында йондоҙлоҡ исеме, "Алтын башаҡ", "Һары башаҡ " тип тәржемәләнә. Йәғни, ошо йондоҙлоҡ (Ҡыҙ йондоҙо) иң юғары торған мәленә ҡарап, яңы ашлыҡтың өлгөрөүен беләләр. Боронғо төркисә Шумбултум "Сөмбөлә" булараҡ яңғырай.
Ҡыҙҙар туғайға сығып, күңел асыр, түңәрәк йөрөтөп бейер, уйын-көлкө, төрлө юрау-һынау ойошторор булған. Был да күсеү-яңырыуға бәйле тылсым. Махсус уйында һайланған Сөмбөлә исемле (шартлы исем) ҡыҙ көҙгө ҡояш торошон, тәбиғәт рухын сағылдыра. Уның яуаптары ла киләсәккә изге һорауҙар юш килһен өсөн әйтелә.
— Сөмбөлә, әйт әле, балмы, ялмы?
— Бал! Иншалла, ҡышты бал ашап үткәрәбеҙ!
Ошондай һынау-атамыштар һәр саҡ ыңғай фекерҙе алға сығара, нығытып ҡуя һәм ҡатнашыусыларға рухи көс, дәрт, дарман йәлеп итә. Мотлаҡ яңы ондан ҡамыр ашы бешереп күрше-күләндәге һыйлау, ризыҡ бәрәкәтен арттырыуға ҡарай. Ғөмүмән, башҡорт йомартлығының нигеҙендә ризыҡ культы, пәйғәмбәрҙәр рухына тоғролоҡ ята. Шуның өсөн һәр байрамдың махсус ашы бар.

(Дауамы бар).