Тәбиғәтте ҙурлау йолалары

Йыйын

Гәйнә башҡорттары йыйын байрамын жыйын тип әйтә. Халыҡ хәтерендә уның боронғо тамырҙары нығыраҡ һаҡланған.
"Бүретау асты жыйыны, Барда жыйыны, Тол буй жыйыны тинек.
Жыйын алдынан сөрән сугалар.
Барысы да таяҡҡа жыйып бүләк жыя. Бүләкне жыйынға тиклем бер атка, ике атҡа элек жыялар. Тауыш шығарып, жырлап бүләк жыялар. Сарыҡлар алып бараларыйы. Шунда суйып та бешерәләр, көрәшселәргә лә бирәләр. Бүләктәрҙе бейеүше, йыршы, көрәшеүсе ала" (Гәйнә башҡорттарының тел үҙенсәлеген махсус һаҡларға тырыштыҡ).
Йыйын үтә торған яланды урап түңәрәк әйләнәләр. Бер километр тирәһе сабып, һыбайлылар бер нисә рәт үтә. Йыйын урыны һәр саҡ бер урында үткән һәм алдан атап әйтелер булған. "Һыу аша сығып ҡорбан салдыҡ", — ти халыҡ. Ҡоролоҡ булғанда үткәрелер йыйынды ла жыйын тип атағандар. Уны уҙғарыр алдынан бергәләп аят уҡытыу була. Тик оло ҡатын, оло ирҙәр йыйыла унда, намаҙ уҡыу үткәрелә. Ҡоролоҡ булғанда һыу аша сығып ҡорбан салыу йолаһы бөйөк Һыу тәңреһен ризалатыу алымы булараҡ бик тәрән йөкмәткеле.
"Иң төп ярыш — көрәш. Ауырлыҡ буйынса түгел, ә шыбаға тотошоу буйынса кем-кемгә тура килһә, шуның менән көрәшәләр. Ололар көс һынашҡанда, балалар бейеп йөрөй".

Аңлатма

Гәйнәләрҙә яҙын-йәйен ҙур байрам үтеүе, халыҡ йыйылыуы һәм уның да жыйын тип аталыуы тарихи йөкмәткеле. Ил мәнфәғәтен, халыҡ, йәмғиәт именлеген алға һуҙған был йола сәсеүгә генә бәйле байрам түгел. Иль һинд-иран мифологияһында Ер-һыу, халыҡ йәшәгән урын һаҡсыһы хоҙайбикәһенең, алиһәһенең исеме булған. Сәсеүселек күпкә һуңғараҡ барлыҡҡа килгән. Шул уҡ ваҡытта һабантуй һүҙендә батырҙарҙы, ҡаһармандарҙы ҙурлауға бәйле сакраль йола эҙе бар. Һинд-иран мифологияһында Һәүбән-Хаубен ифрат көслө, батыр ир тигәнде аңлата. Оҙон тарихи дәүерҙә илде һаҡлауға, ғәскәри күнекмәләргә бәйле майҙандар һәм батыр ирҙәр көсөн арттырыуға йүнәлтелгән йолалар артабан игенселек үҫеше традициялары менән ҡушыла.
Һөрән һуғыу (сөрән сугыу) — майҙанға халыҡты ҡысҡырып саҡырыу мәлендә эсе ҡыуыш оҙон бүрәнәгә күҫәк менән бер ритмда һуғыу йолаһы. Ошондай йоланың фәҡәт гәйнә, мең, үҫәргән, ҡыпсаҡ ырыуҙары хәтерендә һаҡланыуы ла Йыйын йолаларының үрҙә әйтелгән ҡәүемдәр тарихында, уларҙың Ил булып формалашыуында төп мәктәп булыуын дәлилләй.
Йыйын, һабантуйҙарҙың архитектоникаһында һәр саҡ фәҡәт көс, йылғырлыҡ һынау йолаларының борон-борондан тотороҡло һаҡланыуы (көрәш, уҡ атыу, таш ырғытыу, ҡаяға менеү, йүгереү, йөҙөү, атта сабыу һ.б.) был байрамдарҙың тамыры мифологик аң-белемгә таяныуын һөйләй.