З. Биишева исемендәге Башҡортостан “Китап” нәшриәтендә ҙур тираж менән филология фәндәре докторы, профессор Рәшит Шәкүрҙең “Башҡорт диалектологияһы” тигән уҡыу ҡулланмаһы баҫылып сыҡты.

Хеҙмәт монографик планда яҙылған һәм ғәйәт ентекле эшләнгән инеш өлөштән, йәнә “Башҡорт теленең диалекттары һәм һөйләштәре” тигән төп бүлектән тора. Автор башта диалект, һөйләш, һөйләшсә, һөйләштәр төркөмө кеүек төшөнсәләргә аңлатма бирә, диалектология фәненең тикшереү объектына, бурыстары һәм маҡсаттарына, диалекттарҙы һәм һөйләштәрҙе өйрәнеүҙең әһәмиәтенә, башҡорт теленең диалекттарын асыҡлауҙың тарихына һәм уны классификациялау мәсьәләләренә туҡталып үтә. Шуға нигеҙләнеп, диалекттарҙың һәм һөйләштәрҙең өр-яңынан эшләнгән хәҙерге классификацияһын тәҡдим итә. Шуныһы айырыуса иғтибарға лайыҡ: Рәшит Шәкүр башҡорт теленең диалекттар системаһын классификациялау мәсьәләһенә ғәйәт ҙур яңылыҡ индергән.
Был йәһәттән уның, беренсенән, телебеҙҙең өс диалектҡа бүленеше тураһындағы концепцияны тағы ла тәрәнерәк һәм ышаныслыраҡ дәлилләүе иғтибарҙы йәлеп итә һәм, икенсенән, бығаса диалектологтарыбыҙҙың иғтибарынан ситтә ҡалып килгән асыуҙы, егән кеүек һөйләштәрҙе курстың программаһына индереп ебәреүе телебеҙҙең даирәһен бермә-бер киңәйтә. Ә инде егән һәм өршәк һөйләштәренең диалектология фәнендә тәү башлап тасуирланыуы айырыуса әһәмиәтле. (Шуны ла билдәләп үтергә кәрәк: “Башҡорт теленең өршәк һөйләше” тигән тема буйынса Рәшит Шәкүрҙең ғилми етәкселегендә башҡорт теле уҡытыусыһы Р.Ш. Алсынбаева 2008 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланы). Хәҙерге башҡорт тел белемендә, диалектология фәненең беҙҙең осорҙағы торошонан сығып, башҡорт теленең өс диалекттан (көнсығыш, көньяҡ һәм төньяҡ-көнбайыш) һәм шул диалекттар составында ун алты һөйләштән йәнә ун туғыҙ һөйләшсәнән тороуын раҫларға мөмкин, тип билдәләй автор.
“Башҡорт теленең диалекттары һәм һөйләштәре” тигән төп бүлектә һәр диалект һәм һөйләш этнолингвистик планда махсус тикшеренеү өлгөһө булараҡ ғәйәт ҡыҙыҡлы. Диалектты һәм һөйләште тел йәһәтенән тасуирлар алдынан автор уларҙың территорияһы, халыҡтың тарихы, ырыу-ҡәбилә составы тураһында мәғлүмәттәр менән таныштыра, артабан шул фонда был берәмектәрҙең фонетик, морфологик һәм лексик үҙенсәлектәрен эҙмә-эҙлекле күрһәтеп бирә. Был үҙенсәлектәр әҙәби тел һәм һирәкләп бүтән төрки телдәр менән сағыштырма планда билдәләнә. Автор шулай уҡ диалект күренештәренең топонимиялағы сағылышы мәсьәләһенә лә иғтибар бүлә, теге йәки был ер-һыу атамаһының мәғәнәһенә йыш ҡына халыҡтың урындағы һөйләү теле үҙенсәлектәренә таянып аңлатма бирә.
Һөйләштәргә арналған бүлексәләрҙең аҙағында йәнле һөйләү теле өлгөләре тәҡдим ителә. Китапта башҡорт диалектологияһы буйынса бай әҙәбиәт исемлеге, башҡорт теленең диалекттар картаһы, диалекттар системаһының классификацияһын күрһәтеүсе таблица урынлаштырылған. Хеҙмәт “Диалекттарҙы һәм һөйләштәрҙе өйрәнеү өсөн материалдар йыйыу методтары һәм алымдары” тигән параграф менән тамамлана. Был иһә китаптың юғары уҡыу йорттары студенттары өсөн уҡыу әсбабы булараҡ ҡиммәтен тағы ла күтәрә. Шул уҡ ваҡытта был мәктәп уҡытыусылары өсөн дә бик кәрәкле ҡулланма.
Башҡорт диалектологияһы, тел белеменең бер тармағы булараҡ, артабан да үҫә, тәрәнәйә барырға тейеш. Диалекттарыбыҙҙы һәм һөйләштәребеҙҙе тағы ла ентеклерәк өйрәнеү, уларҙы фонетик, грамматик һәм лексик планда бер-береһе, әҙәби һәм бүтән төрки телдәр (шулай уҡ, бәлки, төрки булмаған телдәр менән дә) сағыштырып тикшереүҙәр үткәреү, халыҡ теле, археология, этнография, мифология, топонимия мәғлүмәттәренә таянып, халҡыбыҙ тарихының боронғо дәүерҙәренә бәйле һорауҙарға ла яуап табыу мөмкинлеге тыуасаҡ, ти автор. Был фекерҙәр менән килешмәү мөмкин түгел.
Авторға бер генә кәңәш бирер инем: һөйләштәргә арналған параграфтар күләм яғынан бер-береһенән ныҡ айырылып торорға тейеш түгел. Мәҫәлән, көнсығыш диалекттың арғаяш, мейәс һөйләштәренә урын аҙыраҡ бирелгән. Был һөйләштәрҙе лә ентеклерәк яҡтыртырға кәрәк ине.
Профессор Рәшит Шәкүрҙең был китабы башҡорт теленең диалекттарын һәм һөйләштәрен яңынан эшләнгән классификация нигеҙендә системалаштырған һәм мөмкин тиклем тулыраҡ яҡтыртыуға арналған хеҙмәт булараҡ фәнебеҙ өсөн ғәйәт әһәмиәтле. Диалектология буйынса бындай юғары кимәлдәге уҡыу ҡулланмаһы күптән кәрәк ине.