Төп ризығыбыҙ – икмәк. Унан бөйөгөрәк аш-һыу юҡлығын бала саҡтан ҡанға һеңдереп үҫтек. Икмәк-тоҙ менән ҡаршы алыу ҡунаҡ өсөн ҙур мәртәбә һанала.

Икенсе урында картуф килә. “Бәрәңге – ярты икмәк” тип юҡҡа ғына әйтмәйҙәр. Һөт иһә арттараҡ тора. Халыҡ фольклорында уға “Ағы барҙың туғы бар”, “Икмәкте ҡатыҡҡа манған ас булмай” тигән һүҙҙәрҙән артығыраҡ баһа тапманым.
Икмәк менән картуфтың “өҫтөнөрәк” тороуы уларҙың социаль әһәмиәте менән аңлатылалыр. Әммә, минеңсә, сос­тавы буйынса һөттән дә файҙалыраҡ ризыҡ юҡ. Ундағы аҡһым, май, микроэлементтар кеше организмы өсөн ифрат мөһим. Әйтәйек, төрлө сәбәп арҡаһында әсә йылыһынан мәхрүм ҡалған баланы (бәрәсте, быҙауҙы һ.б.) һөт менән генә үлемдән ҡотҡарырға мөмкин. Әле икмәк, картуф ашауҙан баш тартҡандар осрап ҡуя, әммә, магазинда һатылғандың сифаты элеккенән күпкә ҡайтыш булыуына ҡарамаҫтан, “аҡ”һыҙ йәшәргә теләгәндәр һирәк. Юҡҡа ғына ҡайһы бер алдынғы дәүләттәрҙә балаларға бушлай һөт биреү ҡаралмаған. Шул арҡала, мәҫә­лән, Голландия, Финляндиялағы йәш быуын вәкилдәре һаулығы, буйы буйынса башҡаларҙан күпкә айырыла. Ә бына Скандинавияла кеше йылына уртаса 350 литр һөт ҡуллана. Рәсәй иһә был йәһәттән артта ҡала.
Шуныһы ғәжәп: илдә һөт буйынса теүәл генә статистика юҡ. Кемдер беҙҙә йылына 30 миллион тоннанан ашыу “аҡ” етештерелә тиһә, бәғзеләр 20 – 22 миллион тоннанан ашмауын билдәләй. Сәбәп – шәхси хужалыҡтарҙа етеш­те­рел­гән һөттөң күләмен аныҡ ҡына иҫәп­ләп булмауҙа. Хаталы мәғлүмәт биреү дауам итһә, был өлкәлә тейешле дәүләт сәйәсәте үткәреү еңелдән булмаясаҡ. Айырманы ҡаплау өсөн кәмендә бер миллион һәйбәт һауын һыйыры кәрәк, бының өсөн 500 миллиардтан 1 триллион һумға тиклем инвестиция талап ителә.
Һөттө һәм унан етештерелгән про­дукт­тарҙы фальсификациялау осраҡта­ры ла эсемлектең мөһимлеген күрһәтә. Етештереүселәр икмәк менән картуфҡа ҡарағанда һөттө боҙоуҙы, ялғанлаш­ты­рыуҙы хуп күрә. Эксперттар фекеренсә, әле һатылған аҙыҡ-түлектең яҡынса 10 проценты яһалма булып тора, ә һөт буйынса был күрһәткес 30 – 40 процентҡа тиклем барып етә. Иң зарарһыҙ юл – уға һыу ҡушыу. Шул арҡала һауылған һөттән эселгәне байтаҡҡа күберәк килеп сыға. Немец Шмидт-Мильгейм әйтеүенсә, әгәр ҡушылған һыуҙы бер урынға йыйып булһа, бәләкәй океан хасил булыр, унда донъялағы бөтөн флот иркен сәйәхәт ҡылыр ине.
Санкциялар арҡаһында Рәсәйҙә сыр етештереү 30 процентҡа артты, тип маҡтаналар. Ә һөттөң күләме өс про­центҡа ғына күбәйгән. Тимәк, айырманы унан алмағандар. Һөт урынына һаулыҡ­ҡа зыянлы пальма майын ҡулланыу ошо “мөғжизә”не бирә лә инде. Хәҙер һөттөң литрын уртаса 20 һумға һатып алалар. Тимәк, сырҙың бер килограмындағы 200 һумды һөттөң хаҡы тәшкил итә. Ә халыҡ сыр өсөн 350 – 400 һумдан артыҡ түләргә риза түгел. Ошондай шарттарҙа тейешле табыш алыу өсөн һөт урынына осһоҙораҡ үҫемлек майын ҡулланыу отошлораҡ, һәм был мөмкинлек менән йыш файҙаланалар. Май менән дә шул уҡ хәл. Уның бер килограмы өсөн 20 литрҙан ашыу һөт кәрәк.
Сифатлы һөттө шәхси хужа­лыҡтар­ҙағы һыйырҙарҙан ғына алып булалыр. Тимәк, Рәсәй Хөкүмәтендә малдың һанын ҡыҫҡартыу буйынса күптән түгел ҡаралған тәҡдимде бер нисек тә хуплау мөмкин түгел.
Әйткәндәй, яңыраҡ һөт етештергән ил төбәктәренә федераль бюджеттан субсидия бүлеү тураһында ҡарар сыҡты. Ниәт – тармаҡты үҫтереү һәм эсемлекте эшкәртеүгә йүнәлтелгән инвестиция проекттарының процентын ҡаплау. Беренсе маҡсат өсөн Татарстан – 616,5, Ярославль өлкәһе – 362,4, ә Башҡор­тостан 308,6 миллион һум, икенсеһенә Белгород өлкәһе – 620, Татарстан – 345, Башҡортостан 108 миллион һум аҡса аласаҡ. Ҡалышабыҙ, йәмәғәт. Бындай тиҙлек менән “Һөт иле” булып ҡалыуы еңелдән булмаҫ. Республика Башлығы Рөстәм Хәмитов юҡҡа ғына ауыл хужалығын даими иғтибарҙа тотмай шул. Хеҙмәт етештереүсәнлеге буйынса баш­ҡа төбәктәрҙән артта ҡалмаҫ өсөн бар көстө һалыу зарур.