Үҙәк банк мәғлүмәттәре буйынса 2012 йылда коммерция банктары мегарегулятор сығарған аҡсаға ҡарағанда 22,104 триллион һумға (80 процентҡа) артығыраҡ кредит бирһә, былтыр 26 триллион һумға (83 процентҡа) күберәк аҡса сығарған. Бының техник яҡтан нисек атҡарылғанына туҡталып тормайым, әммә банктарҙың үҙҙәренекенән һәм клиенттарынан алып торған сумманан артығыраҡ аҡса сығарыуы енәйәткә тиң. Берәй рәссам 1000 һумлыҡ купюра яһаһа, уны тиҙ арала эҙләп табып, төрмәгә ултыртып ҡуялар. Ә коммерция банктары бындай эше өсөн бер ниндәй яуаплылыҡҡа тарттырылмай. Ә артыҡ сығарылған аҡсаға барыбыҙ ҙа шаһит: был хаҡта төрлө урында йәбештерелгән иғландар “ҡысҡырып тора“: бер ниндәй документһыҙ тиҙ генә кредит бирергә әҙер “банкир“ҙар бихисап. Баҙар шарттарында барлыҡ аҡса әйләнештә йөрөй, буштары ваҡытлыса ғына барлыҡҡа килә. Ә әле телгә алып үтелгән белдереүҙәр ошо буштарҙың саманан тыш күп булыуы тураһында һөйләй. Бая әйтелгән банктар байыу маҡсатында артыҡ аҡса сығара. Ошо сәбәпле бурысҡа батҡан кешеләр һаны йылдан-йыл ғына түгел, көндән-көн арта бара.
Халыҡтың банктар алдындағы уртаса бурысы 2010 йылда 43,9 мең һум булһа, быйыл 74,4 меңгә барып баҫты. Бурыс башлыса кредит карталары, ҡул аҡсаһы, автокредит һәм сауҙа нөктәләрендә алынған кредит буйынса арта. Көрсөктән һуңғы 2010 йылда бурысты түләүҙә тотҡарлыҡ уртаса бер йыл (12,2 ай) тәшкил итһә, хәҙер был техник дефолт 4,5 айҙан осрай башланы. Ваҡытында ҡайтарылмаған аҡсаның күләме лә арта бара: май башында 514,8 миллиард һумға етте. Ул дөйөм бурыстың 17 процентын тәшкил итә һәм йылдан-йыл күбәйә: 2011 йылда 1,9 процент булһа, былтыр 14-кә етте. Дүрт йыл элек бурысын ваҡытында ҡайтара алмаған граждандар яҡынса ике кредит алған булһа, быйыл был һан биштән артып китте.
Башҡортостанда быйыл беренсе кварталда халыҡҡа 50,2 миллиард һум, йәғни былтырғы йылға ҡарағанда 14,7 процентҡа күберәк, кредит бирелгән. Ипотека буйынса бурыс йылдамыраҡ арта: 1 апрелгә 60,6 миллиард һумға барып еткән. Был күрһәткес йәһәтенән Башҡортостан Волга буйы федераль округында беренсе урында тора. Дөйөм бурыс, йыл башынан 2,7 процентҡа артып, 262,9 миллиард һумға еткән.

Ғөмүмән, күрһәткестәр ҡыуандырырлыҡ түгел, 2008 – 2009 йылдарҙағы көрсөк кимәленә яҡынлаша бара. Был хәлде банк аналитиктары эш хаҡының түбәнлегенә, иҡтисади үҫеш темпына бәйләргә тырыша. Әлбиттә, был факторҙарҙың йоғонтоһон инҡар итеп булмай, ләкин Рәсәй банкирҙарының яуаплылығы тураһында ла оноторға ярамай. Тик табыш артынан ҡыуыу, эшмәкәрлектәге нормативтарҙы тупаҫ боҙоу ошондай хәлгә еткерә лә инде. Юҡҡа ғына бындай “һәләтле ойоштороусылар”ҙы “банкстер“ тип атай башламанылар. Уларҙы ауыҙлыҡларға керешкән Эльвира Нәбиуллинаға ныҡышмаллыҡ теләргә генә ҡала.
18 апрелдә Белгород ҡалаһындағы “Западный“ банкында Александр Вдовин менән булған хәлгә туҡталып үтәйек. Ул, 23 миллион һум аҡсаһын кире ҡайтара алмағас, икенсе көндө мылтыҡ тотоп, бер кемгә лә янамай ғына, талаптарын кире ҡабатлай. Ә банктың лицензияһы ошо көндә ғәмәлдән сығарылған була... Вдовинды ике айға СИЗО-ға ултыртып ҡуйҙылар. Әгәр ҙә суд банктар яғына баҫмаһа, Рәсәй өсөн бик фәһемле прецедент буласаҡ: клиенттар хәләл аҡсаһын талап итергә законлы хоҡуҡ аласаҡ. Бәлки, ошонан һуң властар беҙҙәге банк системаһына ҡарашын үҙгәртер. Клиенттарҙың аҡсаһы юғалған өсөн кемдер яуап бирергә тейештер. Банкирҙарҙың хаталарын гел генә һалым түләүселәр иҫәбенә төҙәтеп булмаҫ бит.



Гөлнур ӘХМӘҘИНА, Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты профессоры:
– Сығарылған артыҡ аҡса инфляцияға алып бара, финанс көрсөгөнә нигеҙ һала. Халыҡҡа hаҡ булырға, “матур яҙылған” һәр ҡағыҙға ышанып бармаҫҡа кәрәк. Шул уҡ ваҡытта ошо тема киң мәғлүмәт сараларында йышыраҡ күтәрелһен, аңлатыу эше алып барылһын ине.