Тышта октябрь... Өфө фатирҙарында әле һалҡынса, ә Белорет районының шәхси йорттарында иртәнсәк һыуыҡ тәҙрәләргә төрлө биҙәктәр төшөрә. Ҡул үҙенән-үҙе майлы йылытҡыс төймәһенә һуҙыла, иҫке кирбес йортта мейесте нығыраҡ йылытыу, ә дачала йәй буйына йыйылған сүп-сарҙы яндырыу теләге барлыҡҡа килә.

Тап ошо мәлдә, беҙ һыуыҡты алдарға теләгән ваҡытта, янғындар башлана.

Республика Башлығы Радий Хәбиров бер нисә тапҡыр билдәләүенсә, Рәсәй президенты субъекттар етәкселеге алдына ҡуйған төп бурыс — халыҡты һаҡлау.

«Уның үтәү ябай ғәмәлдәргә ҡайтып ҡала. Янғындарҙа, һыу объекттарында, юл-транспорт ваҡиғаларында һәләк булғандар һаны аҙыраҡ булырға тейеш һәм башҡалар. Беҙ һәр саҡырыуға ҡарата аныҡ саралар күрәбеҙ», — ти Радий Хәбиров.

БР буйынса Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының баш идаралығы начальнигы Владимир Горин күңелһеҙ статистика менән таныштыра. Йыл башынан алып республика биләмәһендә 5508 техноген янғын сыҡҡан. Ошо хәл-ваҡиғаларҙа 152 кешенең ғүмере өҙөлгән. Уларҙың етәүһе – балалар.

«Уҙған йыл менән сағыштырғанда бындай осраҡтарҙың кәмеүе күҙәтелә, — тип билдәләй Владимир Горин. — Ләкин температура түбәнәйеү менән мейестәргә һәм электр приборҙарына бәйле көнкүреш янғындары хәүефе юғары. Алкоголь, асоциаль йәшәү рәүеше һәм балаларҙы ҡарауһыҙ ҡалдырыу ауыр эҙемтәләргә килтерә».

Был мәҡәлә — ҡағиҙәләр йыйылмаһы ғына түгел. Был һеҙҙең һәм ғаиләгеҙ өсөн күңелһеҙ хәлгә юлыҡмаҫ өсөн инструкция! Иғтибар менән уҡып сығығыҙ!

1-се хәүеф: розетка, оҙонайтҡыс һәм йылытҡыс

Беҙҙең йорттарҙа көнкүреш техникаһы көндән-көн арта. Ун йыл элек беҙ робот-саң һурҙырғыс, электр самокаты, өс смартфонды зарядкаға ҡуймай, ризыҡты аэрогрилдә йылытмай инек.

«Йыл һайын янғындарҙың иң йыш осраған өс сәбәбе иҫәбендә — электр техникаһы, — ти Владимир Горин. — Кешеләр Ҡытайҙа сығарылған арзан оҙонайтҡыс аша бер розеткаға бөтәһен дә бер юлы ҡуйырға тырыша. Селтәр сыҙамай».

Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитеты рәйесе Кирилл Первов билдәләүенсә, көҙгө-ҡышҡы осор башланғас та янғын сығыу һәм унда кешеләрҙең һәләк булыу осраҡтары йыш теркәлә.

«Кешеләр бүлмәлә тәмәке тарта башлай, төрлө электр приборҙарын ҡуллана, шуға күрә хәүеф арта. Шуға бәйле иҫкәртеү эше хәүефте иҫәпкә алып төҙәтелә», — тип билдәләй ул.

Янғын сыҡмаһын өсөн нимә эшләргә:

• Бер вилка ҡағиҙәһе. Йылытҡыс розеткаға туранан-тура тоташтырылырға тейеш. Бер ниндәй ҙә оҙонайтҡыстар кәрәкмәй. Әгәр тотоп ҡарағанда сым йылы булһа, янғынға – бер аҙым.
• Бер ниндәй ҙә «бабайҙар» ысулын ҡулланмағыҙ. Еүеш бейәләйҙәрҙе йәки аяҡ кейемен йылытҡыста киптермәгеҙ. Уны диванға, ултырғысҡа йәки синтетик тәҙрә пәрҙәләренә яҡын ҡуймағыҙ. Теләһә ниндәй предметтарға тиклем кәмендә бер метр ара ҡалырға тейеш. 
• Еҫтәргә иғтибар итегеҙ. Әгәр розетканан йәки туҡланыу блогынан ирегән пластмасса еҫе сыҡһа, бөтәһен дә һүндерегеҙ һәм электрикты саҡырығыҙ. 

2-се хәүеф: иҫке яҡшы мейес

Башҡортостандың меңләгән ауылында һәм шәхси секторында йәшәүселәр өсөн мейес өйҙөң йәме һәм ҡото. Әммә уның бик хәүефле булыуы ихтимал.

«Һыуыҡтар башланғас, шәхси секторҙа янғындарҙың артыуын теркәйбеҙ. Хөрмәтле яҡташтар, зинһар өсөн төтөн юлын тикшерегеҙ, йылытҡыстарҙы йыш ҡулланмағыҙ. Һеҙҙең һаҡһыҙлыҡ һеҙҙең генә түгел, күршеләрегеҙҙең дә ғүмерен өҙөүе ихтимал», — тип мөрәжәғәт иткәйне Башҡортостан Башлығы халыҡҡа.

Миҙгел башланыр алдынан һәр хужа дүрт нәмәне тикшерергә тейеш:

1. Төтөн юлы. Уны ҡоромдан таҙартып торорға кәрәк. Янғын һүндереүселәрҙән лайфхак: торбаны һәм мейесте эзбиз менән аҡлағыҙ. Аҡ фонда бәләкәй генә ярыҡтан ҡара тап асыҡ күренеп тора. Төтөн юлында ярылған урын булһа, һөрөм еҫе туранан-тура йоҡо бүлмәһенә үтеп инә.
2. Тимер ҡалай. Мейес алдына мотлаҡ 50х70 сантиметр ҙурлыҡтағы тимер ҡалай һалығыҙ. Ағас иҙәнгә төшкән осҡон секунд эсендә янып китә.
3. Арауыҡ. Йыһаз, утын, кейем-һалым — быларҙың барыһы ла хәүефһеҙ арала торорға тейеш. Мейес һауа аша ағасты яндырырға һәләтле температураға тиклем ҡыҙа.
4. Ут яғыу. Бер ҡасан да, бер ниндәй шарттарҙа ла бензин йәки кәрәсин ҡулланмағыҙ, был шартлауға килтереүе ихтимал.

Паникаға бирелеп, төп ҡағиҙәне онотоп ебәрәләр: мейес эсендәге күмер янып, һүрелеп бөтмәйенсә, йүшкәне япмағыҙ.

3-сө хәүеф: балаларҙың ут менән шаярыуы

2026 йылда Башҡортостанда 7 бала янғында һәләк булған. Һуңғы биш йылда ут 56 малай һәм ҡыҙҙың ғүмерен өҙгән.

«Төп сәбәп – электр ҡорамалдарын файҙаланыу ҡағиҙәләрен боҙоу һәм ут менән һаҡһыҙ эш итеү, — ти БР буйынса Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының баш идаралығы начальнигы Владимир Горин. — Шырпы һәм зажигалка – уйынсыҡ түгел. Уларҙы балаларҙың ҡулы етмәгән урында һаҡлағыҙ».

Ведомствоның яңы мәғлүмәттәре раҫлауынса, йыш ҡына балалар уттан үҙҙәренең һаҡһыҙлығы йәки ҡарауһыҙ ҡалыуы арҡаһында зыян күрә. Уҙған ял көндәрендә Ғафури районында ике янғын сыҡҡан, улар фажиғә менән мөғжизә араһындағы сиктең ни тиклем нескә булыуын асыҡ күрһәтә. Мәҫәлән, Байымбәт ауылында бәләкәй ҡыҙ менән малай бесән кәбәне янында зажигалка менән уйнаған. Ҡоро үлән шунда уҡ янып киткән. Ағайҙары төтөндө күреп ҡалып, әсәһен саҡырған. Ҡатын ҡуйы төтөн аша сабыйҙарын эҙләп тапҡан. Ҡурҡыуҙан улар кәбән араһындағы уйһыу урынға йәшенгән булған. Әсә балалрын ут эсенән сығарып өлгөргән. Янғынды үҙ көстәре менән һүндергәндәр, әммә тәндәре бешкән балалар реанимацияға эләккән.

Янғын һүндереүселәр балаларға янғын ваҡытында үҙ-үҙеңде тотоу тәртибен иҫкә төшөрҙө: «Әгәр һин өйҙә яңғыҙ ҡалһаң һәм янғын сыҡһа: һинең төп бурысың — үҙеңде ҡотҡарыу! Янғын – ҡурҡыныс, әммә ҡағиҙәләрҙе белһәгеҙ, ут һине еңә алмаясаҡ. Был планды иҫеңдә тот!»

1-се аҙым. Йәшенмә! Был иң мөһим ҡағиҙә. Ҡурҡыныс янағанда, карауат аҫтына йәки шкафҡа инеп йәшенеү теләге барлыҡҡа килә. Бер ҡасан да улай эшләмә! Төтөн өҫкә күтәрелә, ә карауат аҫтында йәки шкафта һауа ҡалмай. Һине табыуы бик ауыр буласаҡ.

2-се аҙым. Фатирҙан йәки йорттан сығып кит:

• Төтөн аҙ булһа, ишек яғына йүгер.
• Әгәр бүлмәне төтөн ҡаплап алһа, дүрт аяҡлап шыуышып йөрө. Саф һауа һәр ваҡыт аҫта, иҙәндә. Ут һинең артыңдан килмәһен өсөн янған бүлмәнең ишеген ябып ҡуй.
• Әгәр ишек ҡыҙыу булһа, уны асма! Уның артында ут-ялҡын. Ишекте ныҡ итеп ябып, уның аҫтындағы ярыҡты еүеш сепрәк (футболка, таҫтамал) менән ҡапла.

3-сө аҙым. Тын юлдарыңды һаҡла. Өйҙә төтөн икән, сепрәкте (теләһә ниндәй футболка, яулыҡ, таҫтамал) еүешлә һәм уның аша тын ал. Был һинең үпкәләреңде ҡотҡарыр һәм һиңә аңыңды юйырға мөмкинлек бирмәҫ.

4-се аҙым. Экстрен хеҙмәттәргә шылтырат. Подъезға сыҡҡас йәки күршеләргә ингәс, шунда уҡ 101 йәки 112 номерҙарына шылтырат. Асыҡ итеп әйт: «Янғын! Минең адресым: урам, йорт, фатир». Диспетчер рөхсәт итмәй тороп, трубканы беренсе булып һалма.

5-се аҙым. Ҡысҡыр. Шау-шыу тыуҙырыуҙан ҡурҡма. Тәҙрәнән йәки балкондан ныҡ итеп: «ЯНҒЫН! ЯРҘАМ ИТЕГЕҘ!» тип ҡысҡыр. Күршеләр һине ишетергә һәм ярҙам саҡыртырға тейеш.

6-сы аҙым. Әгәр коридор ишеге яна һәм сығырға ярамай икән:

• Иң алыҫ бүлмәгә ин һәм ишекте биклә.
• Асыҡ тәҙрә төбөнә мен йәки балконға сыҡ.
• Урамдағы кешеләр һине күрһен өсөн ҡул болға һәм ҡысҡыр.
• Бер ҡасан да һыу торбаһы буйлап төшмә һәм беренсе ҡаттан юғарыраҡ йәшәһәң, тәҙрә аша һикермә.

Нимә эшләргә ЯРАМАЙ:

• Лифт менән файҙаланырға. Ул туҡтап ҡалырға мөмкин. Баҫҡыс буйлап ҡына төш.
• Ут ҡапҡан бүлмәлә тәҙрәләрҙе асырға.  Утҡа кислород кәрәк, саф һауа ялҡынды нығыраҡ көсәйтә.
• Электр приборҙарын һыу менән һүндерергә. Әгәр телевизор йәки розетка янып китһә, уларға һыу һибергә ярамай — ток  һуғасаҡ. Сығып йүререргә кәрәк.
• Уйынсыҡтар, телефон йәки бесәй балаһы артынан кире инергә. Иң мөһиме - һинең ғүмерең. Әйберҙәр һатып алырға мөмкин, ә ғүмерҙе юҡ.

Кирилл Первов ата-әсәләргә балаларҙы өйҙә яңғыҙ ҡалдырмаҫҡа кәңәш бирә: «Өйҙә балаға янғын ваҡытында нимә эшләргә кәрәклеген өйрәтегеҙ. Күнекмә ғүмерҙәрҙе ҡотҡара! Быға етди иғтибар бирергә, һәм, иң мөһиме, балаларҙы өйҙә яңғыҙ ҡалдырмаҫҡа тырышырға кәрәк».

Ни өсөн янғындар көҙ көнө лә тынмай?

Һалҡын һауа торошона ҡарамаҫтан, Башҡортостанда янғын хәүефе миҙгеле тамамланмаған әле. Ошо көндәрҙә Баймаҡ, Дыуан һәм Йылайыр райондарында ҡоро үлән янып китеү осраҡтары теркәлде. Кешеләр участкаларҙа сүп-сар яндыра, улар, һыуыҡтар килеү менән хәүеф янамай, тип яңылыш уйлай.

«Беҙҙең республиканың үҙенсәлеге шунда: янғын хәүефе миҙгеле оҙаҡ дауам итә: тәүге ландшафт янғындарын март айында теркәйбеҙ, ә һуңғыһы октябрь аҙағында ла булыуы ихтимал», – тип билдәләй Кирилл Первов.

Өфөлә һалҡын һәм ямғырлы һауа торошо торһа ла, Урал аръяғы райондарында юғары класлы янғын хәүефе (4-се һәм 5-се) һаҡлана, был урмандар һәм тораҡ пункттар өсөн етди хәүеф тыуҙыра.

Владимир Горин билдәләүенсә, янғындарҙың төп сәбәбе — кешеләрҙең ут менән һаҡһыҙ эш итеүе. 

«Көҙ көнө кипкән үҫемлектәр шунда уҡ янып китә, ә ел утты тирә-йүнгә тарата, урмандар һәм йорттар өсөн хәүеф тыуҙыра. Быйыл ғына республикала 35 урман янғыны һәм 360-тан ашыу ҡоро үҫемлектәр яныу осрағы теркәлгән», — тине ул.

Янғын һүндереүселәр ял итергә һәм тәбиғәттә эшләргә яратыусыларҙы ябай хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен үтәргә саҡырҙы:

• Үләнде елһеҙ көндө генә яндырырға.
• Һүндерелмәгән шырпы һәм тәмәке төпсөгөн ташламаҫҡа.
• Усаҡ өсөн урын махсус һайлап алынған ерҙә булырға тейеш.

Башҡортостанда ҡыш бик матур. Ҡар, һырғалаҡтар, ҡайнар сәй һәм йәмле кистәр. Әйҙәгеҙ, йорттарыбыҙҙа берҙән-бер йылылыҡ сығанағы батареялар һәм яҡындарыбыҙҙың һөйөүе генә булһын. Бөгөн өйҙәге розеткаларҙы һәм мейестәрҙе тикшерегеҙ! Хәҙер үк!