“Алда торған төп проблема — республиканың иҡтисади ҡеүәте менән халыҡтың йәшәү кимәле араһындағы айырма. Кешеләр бик аҙ эш хаҡы ала, иҫке фатирҙарҙа йәшәй, хеҙмәте өсөн тейешле баһанан мәхрүм. Ә бит ғорурланған ҡаҙаныштарыбыҙҙың барыһына ла уның хеҙмәте һалынған”. Был күңелһеҙ фекер Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитовтың 2012 йылға Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттарына Мөрәжәғәтнамәһендә яңғыраны. Республика башлығы ҡуйған бурыс — “яҡын киләсәктә республика байлығының һәм иҡтисади ҡеүәтенең ябай граждандар мәнфәғәтенә һөҙөмтәлерәк файҙаланыуға өлгәшеү”.
Маҡсат билдәле, әммә уға өлгәшеү юлдарын билдәләү өсөн халыҡтың ни өсөн аҙ эш хаҡы алыуы, иҫке фатирҙарҙа йәшәүенең сәбәптәрен асыҡлау мотлаҡ, сөнки ауырыуҙы дауалауҙа уның нисек сиргә тарыуын билдәләү хәл иткес әһәмиәткә эйә. Ә хеҙмәт хаҡына килгәндә, ул тотош йәмғиәткә хас проблема түгел, киреһенсә, үтә бай көн иткән граждандар ҙа байтаҡ. Мәҫәлән, нефть һәм газ сығарыу, финанс, эшҡыуарлыҡ, хоҡуҡ һаҡлау органдары, мәхкәмә, сауҙа һәм башҡа тармаҡтарҙа эшләгәндәр аҡсаны тинләп һанамай. Фәҡир ҡатламдар ҙа билдәле, һәм улар башлыса ҡаҙнанан эш хаҡы алыусы бюджет хеҙмәткәрҙәренән ғибәрәт. Проблеманың сәбәбен 90-сы йылдарҙа башланған киң ҡоласлы социаль-иҡтисади реформалар менән бәйләп ҡарарға кәрәк. Тап шул реформалар Советтар Союзында социаль хәле бер сама булған Рәсәй халҡын серегән байҙарға һәм фәҡирҙәргә айырҙы. Ярлылыҡ проблемаһын ошо күҙлектән сығып ҡарағанда, уны хәл итеү, йәғни фәҡирлекте бөтөрөү буйынса төп сараны ни рәүешле ғәмәлгә ашырырға кәрәклеген асыҡлау әллә ни баш ватыу талап итмәй. Көнбайыш цивилизацияһы был тәңгәлдә берҙән-бер һәм ғәҙел ысул тип йәмғиәт байлығын ғәҙел бүлешеүҙе атай. Был байҙар ҡаҙнаға һалымды күберәк түләргә бурыслы тигәнде аңлата. Мәҫәлән, “Скандинавия социализмы”ның төп йөкмәткеһе шунан ғибәрәт. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, беҙҙең “яңы урыҫтар” Рәсәйҙә эшләп тапҡан капиталды тыуҙырыуҙа туранан-тура ҡатнашҡан эшселәргә ғәҙел хеҙмәт хаҡы түләү, мәрхәмәтлек акцияларына тотоноу урынына сит илдәрҙә клуб, торлаҡ, нәшриәт, сауҙа үҙәктәре һатып алыуҙы хуп күрә. Был туранан-тура булмаһа ла, ситләтелгән енәйәт, Рәсәйҙәге фәҡирлектең төп сәбәбе лә ошонда.
Күпме һөйләһәң дә, бер үк балыҡ башы тигәндәй, яңы быуат башланғанда эш хаҡы буйынса реформа үткәрелмәне. Ә бит закон тәртибендә Рәсәйҙә ниндәйҙер күләмдән түбән эш хаҡы түләнергә тейеш түгел тигән ҡағиҙәне индерергә кәрәк ине. Баҙар иҡтисады хөкөм һөргәндә, эш хаҡын түләү системаһында социализмдан да артта ҡалған принципты 20 йыл буйы һаҡлау һис кенә лә ил етәкселәрен биҙәмәй. Проблема хатта Дәүләт Думаһына һайлауҙар барышында ла күтәрелмәне. Башҡортостан Президенты ярлылыҡты бөтөрөү өсөн эшҡыуарлыҡты үҫтерергә кәрәклеген бер нисә тапҡыр әйтеп үтте, хатта бының өсөн финанс сығанаҡтарының яртыһы хәҙер урындағы үҙидара органдарына бирелеүен дә атаны.
Эйе, тема яңы түгел, ул хатта иң юғары даирәләрҙә ике тиҫтә йыл самаһы телгә алынып килә. Ләкин, ҡайһы бер ғилми даирәләрҙе иҫәпкә алмағанда, яңы синыфтың ни өсөн ишәйеп китә алмауы тураһында ентекле уйланыусылар аҙ. Ә власть даирәләрендә бөтөнләй күҙгә салынмай. Теорияла ысынлап та иҡтисадты үҫтереү, ҡаҙнаны тулыландырыу өсөн эшҡыуарлыҡтан да ҡулайлы ысул юҡ кеүек, сөнки элекке кооперативтарҙы (колхоздар тураһында һүҙ бармай, сөнки улар — “социализм ҡалдығы”) тергеҙеү ауырыраҡ. Ләкин эшҡыуарлыҡ өсөн иң элек психологик әҙерлек кәрәк бит әле. Кешенең быға һәләте юҡ икән, сараһыҙҙың көнөнән генә (әлбиттә, һүҙ сауҙа тураһында түгел) уңышлы эшҡыуар булып китеп булмай. Был йәһәттән күптәр, һис шикһеҙ, Көнбайыш Европа, АҠШ һәм башҡа илдәр тәжрибәһенә таянып фекер йөрөтә. Ләкин уларҙа бит бөтөнләй башҡа төрлө психология, беҙ күнекмәгән тәртиптәр. Аҙаҡ килеп, ул ҡоролоштар капитализмдан башҡаны белмәй ҙә.
Проблеманың тағы ла бер яғы бар. Яңыраҡ ваҡытлы матбуғатта Рәсәй эшҡыуарҙарының һәр өсөнсөһөнөң енәйәт яуаплылығына тарттырылыуы хаҡында яҙып сыҡтылар. Дөйөм иҫәп өс миллиондан ашып китә. Енәйәтселеккә бәйле проблемалар менән бер аҙ таныш кеше булараҡ шуны әйтә алам: законлы нигеҙ булмай тороп, бер кемгә лә енәйәт эше ҡуҙғатылмай. Рәсәй бизнесы Көнбайыштағынан тәбиғәте яғынан ғына түгел, маҡсаты менән дә ҡырҡа айырыла. Рәсәй эшҡыуарына байлыҡты үҙ ҡулында күберәк тупларға тырышыу кеүек ҡомһоҙлоҡ хас. Йүнселдәр, яңы эш урындары булдырып, был ватандаштарының хәлен яҡшыртырға ярҙам итер, тип хаталанмайҙармы икән? Рәсәй бизнесмены, ғәҙәттә, ҡул аҫтында эшләүселәргә үҙенән артып ҡалғанды ғына түләүсән. Советтар Союзы осоронда ундай социаль ғәҙелһеҙлеккә юл ҡуйылманы.
Үрҙә аталған фәҡирлек проблемаһын хәл итеү юлы Мөрәжәғәтнамәлә лә сағылыш тапҡан. Ул — Мәскәү менән вәкәләттәрҙе ҡайтанан бүлешеү. Яңы быуат башында хоҡуҡи ғына түгел, финанс сығанаҡтарын да үҙ ҡулында туплап, төбәктәрҙә ярлылыҡтың көсәйеүенә килтергән Федераль үҙәк Дәүләт Думаһына һайлау алдынан йомартлыҡ күрһәтергә булды шикелле.
Ҡайтанан ҡаралырға тейешле төп мәсьәлә — һалым сәйәсәте. Башҡортостанда йыйылған килемдең өстән ике өлөшө Мәскәүгә китеп торғанда, һөҙөмтәле иҡтисади үҫеш тураһында хыялланыу ауыр. Хәҙер, Башҡортостан Президенты һүҙҙәре менән әйткәндә, был нисбәтте республика мәнфәғәтендә үҙгәртеү мөмкинлеге бар һәм уны тәүәккәл файҙаланыу фарыз. Төбәк башлыҡтарының ихтыярһыҙлығына таянып, Мәскәү һайлауҙан һуң кире уйлап ҡуймаһа. Ғәмәлгә ашҡанда, был сәйәсәт иң элек урындағы үҙидара органдарының финанс хәлен яҡшыртырға мөмкинлек бирәсәк, ләкин муниципалитеттарҙың абруйын, Рәсәй Конституцияһында нығытылғанса, уларҙың етәкселәренең граждандар тарафынан туранан-тура һайланып ҡуйыуын тәьмин итмәй тороп, күтәреп булмаясаҡ. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Башҡортостан граждандары уның ни икәнлеген дә белмәй. Ҡала һәм район хакимиәттәре башлыҡтарын тәғәйенләп ҡуйыу әҙерлекле кадрҙар проблемаһын һуңғы дәрәжәгә еткереп ҡырҡыулаштырҙы. Ә бит күрһәтмә буйынса эшләгән етәксене үҙ башы менән фекер йөрөткәне менән һис тә сағыштырып булмай. Урындағы үҙидара органдарының дәүләт власына бер ниндәй ҙә ҡатнашлығы юҡ, һәм уның етәксеһен тәғәйенләп ҡуйылыуы кеүек практиканы бер мәл барыбер бөтөрөргә тура киләсәк. Кадрҙар сәйәсәтендә юғары профессионаллек, конкуренция тигән принциптарҙы тергеҙеү ошоно талап итә.
Социаль-иҡтисади үҫеште тиҙләтеүҙең хоҡуҡи, кадрҙар, финанс йүнәлештәре лә бар. Мәҫәлән, эшҡыуарлыҡ өлкәһендә хоҡуҡи проблемалар күберәк сағылыш тапһа, саф иҡтисадта, айырыуса ауыл хужалығында, финанс ауырлыҡтары алға сыға. Инвестиция мәсьәләһе иһә сәйәсәткә терәлә, сөнки Дәүләт Думаһына һайлауҙан һуң был өлкәлә проблема барлығы асыҡланды. “Проблема бар икән, уны йәшермәйенсә әйтергә кәрәк. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, властың төп бурысы, етешһеҙлектәрҙе йәшереп, уңыштарҙы күрһәтеү, тигән фекер нығынып ҡалған”, — тиелә Мөрәжәғәтнамәлә. Эйе, баҙар капитализмының етешһеҙлектәре быуа быуырлыҡ, ә бына һөйөндөрөрлөк уңыштары самалы. Улар күберәк булһын өсөн властың халыҡтың энергияһына, фиҙакәрлегенә таяныуы мотлаҡ. Ә был ауырыраҡ, сөнки баҙар капитализмы хөкөм һөргән йылдар ҙа онотола төштө.
Балыҡмы, әллә ҡармаҡмы? Шундай тапҡыр фекер бар: халыҡты туйындырыу өсөн көн һайын уға балыҡ өләшергә йәки ҡармаҡ бирергә мөмкин. Кемгә нисек ҡулайлы. Әлбиттә, ҡармаҡ тотторған етәксе алға ҡарап эш итә. Тик уға балыҡсылар үҙ-ара талашып китмәһен өсөн ҡайһы бер ҡағиҙәләрҙе индереү мотлаҡ. Бәлки, Рәсәйгә тап ошондай ҡараш етмәйҙер?