— Хөрмәтле Хәйҙәр Арыҫлан улы! Һайлауҙар араһындағы осорҙа эш туҡтап тормай. Уның күп яҡтары күҙгә лә ташланып бармай...
— Эшмәкәрлегебеҙ әүҙем дауам итә. Һайлау тармағы хеҙмәткәрҙәрен уҡытабыҙ, һайлаусыларҙың, иң элек йәштәрҙең, хоҡуҡи мәҙәниәтен үҫтереү буйынса саралар ойошторабыҙ, сәйәси партияларҙың төбәк бүлексәләре (Башҡортостанда ундайҙар бөгөн — 55), йәмәғәт ойошмалары, уҡыу йорттары менән хеҙмәттәшлекте нығытабыҙ, студенттар, аспиранттар, журналистар араһында төрлө бәйгеләр үткәрәбеҙ.
Һайлау практикаһы күрһәтеүенсә, ошо процеста ҡатнашыусыларҙың, шул иҫәптән йәштәрҙең хоҡуҡи мәҙәниәтен үҫтереү зарур. Йәштәр һайлауға әллә ни ашҡынып бармай, унда ҡатнашыуҙың мөһимлеген аңлап етмәй. Егет, ҡыҙҙар әйтеүенсә, йәш быуын йыш ҡына яңы мәғлүмәт, конституцион хоҡуҡтары һәм бурыстарының әһәмиәте тураһында хәбәрҙар түгел.
Үҙәк һайлау комиссияһы студенттар, уҡыусы йәштәр менән аралашыу йәһәтенән ярайһы уҡ ҙур тәжрибә тупланы. Бындай осрашыуҙарҙа төп иғтибар йәш электораттың әүҙемлегенә, хоҡуҡи мәҙәниәтте үҫтереүгә, вуздар менән һайлау комиссиялары араһындағы үҙ-ара эшмәкәрлектә алдынғы тәжрибәне таратыуға йүнәлтелә. Һайлау хоҡуғы һәм һайлау процесы мәсьәләләренә арналған иң яҡшы эште асыҡлау буйынса йыл һайын уҙғарылған конкурс быға булышлыҡ итә.
Йәш һайлаусылар менән аралашыу һөҙөмтәһендә ошо мөхиттә һайлауҙың әһәмиәтен арттырыуға йүнәлтелгән өр-яңы саралар комплексы эшләнде. Беҙҙеңсә, Йәш һайлаусылар клубын ойоштороу — ҡыҙыҡлы алым. Был Клуб һайлау осоронда ғына түгел, унан һуң да эш итә. Ҡайһы бер ҡала, райондарҙа Йәш һайлаусы аҙналығы һәм көнө ойошторола.
Заманса үҙгәрештәр белемде даими тулыландырыуҙы, ойоштороусыларҙы уҡытыуҙы талап итә. Ошоға бәйле Үҙәк һайлау комиссияһы республика Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты менән берлектә Рәсәйҙәге һайлау системаһының 20 йыллығына арналған төбәк-ара фәнни-ғәмәли конференцияһын үткәрҙе. Унда һайлау системаһы институттарын үҫтереү, һайлау хоҡуҡтарын тормошҡа ашырыу тәжрибәһе ҡаралды.
Быйыл март-апрелдә республиканың Үҙәк һайлау комиссияһы муниципаль райондарҙағы, ҡала округтарындағы территориаль һәм участка һайлау комиссиялары ағзалары менән күсмә семинар-кәңәшмәләр ойошторорға ниәтләй. Һайлаусыларҙың хоҡуҡи мәҙәниәтен даими үҫтереү өсөн мөмкин булғандың барыһын да эшләргә тейешбеҙ.
— Бөгөн һайлаусылар һанын аныҡ ҡына әйтә алаһығыҙмы?
— Комиссиялар һайлаусылар тураһындағы мәғлүмәтте асыҡлау йәһәтенән даими эшләй. Быйыл 1 ғинуарға ҡарата Башҡортостанда 3 миллион 69 мең һайлаусы теркәлгән. Былтырғыға ҡарағанда уларҙың һаны 8 меңдән ашыуға артҡан.
Участка һайлау комиссиялары составында ла яңылыҡтар бар. Әле республикалағы территориаль һайлау комиссиялары резервҡа индереү өсөн кандидатуралар буйынса документтар ҡабул итә. Беҙ ҡануниәттәге яңылыҡтар, үҙгәрештәр менән яҡшы таныш, һөнәри оҫталыҡ туплаған кадрҙар резервын төҙөргә тейешбеҙ.
— Быйыл республикалағы һайлау системаһын нимәләр көтә?
— 24—25 апрелдә Өфөлә Рәсәй Үҙәк һайлау комиссияһының күләмле сараһы — ил төбәктәрендәге һайлау комиссияһы рәйестәре менән семинар-кәңәшмә уҙғарыласаҡ. Әйтергә кәрәк, Башҡортостан Республикаһы уны үткәреү урыны итеп осраҡлы һайланманы. Беҙҙә коллегаларыбыҙға күрһәтерлек яҡшы үҙгәрештәр ҙә, уртаҡлашырлыҡ тәжрибә лә бар.
Берҙәм тауыш биреү көнөнә килгәндә, быйыл 14 сентябрҙә Башҡортостанда 33 мандатты тәғәйенләү күҙаллана. Межгорьела ҡала Советы депутаттарын һайлаясаҡтар. Өфө, Стәрлетамаҡ, Благовещен, Мәләүез ҡалаларында, Архангел, Бүздәк, Ишембай, Ҡырмыҫҡалы, Ҡыйғы, Салауат, Мишкә, Хәйбулла райондарында өҫтәмә һайлау була.
— Күптән түгел Дәүләт Думаһы депутаттарын һайлау тураһындағы закондың яңы редакцияһы ҡабул ителде. 2016 йылда Рәсәй парламенты депутаттарын һайлауҙа ниндәй яңылыҡтар көтөлә?
— Закон Дәүләт Думаһына һайлауҙың ҡатнаш мажоритар-пропорциональ системаһын ғәмәлгә ҡайтара. Депутаттарҙың яртыһы — партия исемлеге, икенсе яртыһы бер мандатлы округтар буйынса һайлана. Һуңғы ике саҡырылыш пропорциональ система буйынса һайланғайны. Уларҙа партиялар ғына ҡатнашты.
Киләһе, етенсе саҡырылыш, парламентында әүәлге 7 процентлы сик урынына 5 процентлыһын үтә алған партиялар урын аласаҡ.
Ҡултамғалар йыйыу ҙа кире ҡайтарылды. Һайлауҙа ҡатнашыу һәм теркәлеү өсөн сәйәси партия кәмендә 200 мең һайлаусының ризалығын алырға тейеш. Шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙең бер төбәгенә иң күбеһе 7 мең ҡултамға тура килеүе шарт. Һуңғы һайлауҙа, Дәүләт Думаһына үтеү-үтмәүенә ҡарамаҫтан, һайлаусылар тауышының кәмендә 3 процентын йыйған, шулай уҡ Рәсәй төбәгендәге закон сығарыу органында фракцияһы булған йәки төбәк парламентына кәмендә бер депутаты эләккән партияға ҡултамғалар йыйыуҙың кәрәге юҡ.
Бер мандатлы округтарҙан тәҡдим ителгән кандидаттарҙы яҡлап ҡултамғалар йыйыуға талап үҙгәрҙе. Ошондай процедурала ҡатнашмаҫҡа рөхсәт бирелгән партияларҙың тәҡдим иткән кандидаттарына ғына ҡултамға йыймаҫҡа мөмкин.
Законға ярашлы, бер мандатлы округтан тәҡдим ителгән кандидат округтағы һайлаусылар һанының кәмендә 3 процентының ҡултамғаһын алырға тейеш. Мәҫәлән, округта 100 мең һайлаусы икән, ҡултамғалар һанының кәмендә 3 мең булыуы шарт.
Шулай уҡ ауыр енәйәт өсөн хөкөм ителгәндәр яза ваҡыты үткәндән һуң — 10 йыл, айырыуса ауыр енәйәттәр өсөн хөкөмгә тарттырылғандар 15 йыл дауамында һайлана алмай.
Бынан тыш, кандидаттарҙың һайлау фонды күләме 6 миллиондан (2003 йылда) 15 миллион һумға тиклем арттырылды. Партия фонды сығымдарының сикке күләме — иң күбе 700 миллион һум, төбәк бүлексәһенеке — һайлаусылар һанына ҡарап, 15 миллиондан 100 миллион һумға тиклем.
— Былтыр 21 декабрҙә Рәсәй Президенты Владимир Путин яңы законға ҡул ҡуйҙы. Уға ярашлы, төрлө кимәлдәге һайлауҙы үткәргәндә тауыш биреү бинаһында үтә күренмәле материалдан яһалған стационар йәшниктәр урынлаштырылырға тейеш.
— Эйе, "Рәсәй Федерацияһы граждандарының һайлау хоҡуҡтарының һәм һайлауҙа ҡатнашыу хоҡуғының төп гарантиялары тураһында"ғы Федераль законға тейешле төҙәтмәләр индерелде. Бындай йәшниктәр һайлауҙа асыҡлыҡты арттырыу мөмкинлеген бирәсәк.
Практика күрһәтеүенсә, бөтә үҙенсәлектәр, нескәлектәр иҫәпкә алынған, әле йәшниктәр һырлы пластиктан эшләнә. Улар халыҡ һаны 100 мең кешенән артмаған бөтә административ үҙәктәрҙә ҡуйылды. Рәсәйҙең Үҙәк һайлау комиссияһы төбәктәрҙәге комиссияларҙы йәшниктәр менән тәьмин итеү бурысын үҙ иңенә алды. Федераль ҡаҙнанан бүленгән 1 миллиард һумдан ашыу аҡсаға тауыш биреү йәшниктәре һатып алына.
Башҡортостанда ла участкаларҙы үтә күренмәле, шулай уҡ күсмә йәшниктәр менән тулыһынса тәьмин итеү күҙаллана. Яңы нормативтарға ярашлы, быйыл беҙ 2 080 үтә күренмәле стационар һәм 2 542 күсмә йәшник алабыҙ.
— Хәйҙәр Арыҫлан улы, "Барыһына ла ҡаршы" тигән графаны кире ҡайтарыуға ниндәй ҡараштаһығыҙ?
— Был мәсьәлә әллә ни кисектерелмәҫ, моғайын. Тик ул бөтә кимәлдәге һайлау бюллетендәренә ҡағылырмы, әллә муниципаль һайлауға ғынамы? Берәүҙәр "Барыһына ла ҡаршы" графаһын яуаплылыҡтан ҡасыу, икенселәр — граждандарҙы һайлау участкаларына ҡайтарыуға, өсөнсөләр социаль кәйефте көйләү мөмкинлеге тип иҫәпләй. Быға бәйле бәхәс дауам итә. Һайлаусы үҙе теләгәнсә тауыш бирә ала. Иң мөһиме — ул һайлауға барырға тейеш.