Кушнаренко районының "Күләш" ҡырағай йәнлектәрҙе ҡотҡарыу үҙәгенә күптән барырға хыяллана инем. Тик, ниңәлер, быға тиклем юл төшмәне. Башҡортостандың айырыуса һаҡланған биләмәләр буйынса дирекцияһының генераль директоры урынбаҫары Марат Биктимеров шылтыратҡас, һис һүҙһеҙ ризалаштым. Ниһайәт, "Уазик"ка ултырып, юлға сыҡтыҡ. Кушнаренкоға етәрәк боролғас, утыҙ километр самаһы юлһыҙ ерҙән барырға кәрәк. "Был араны ҡайһы саҡ көнөнә ике үтергә тура килә. Ямғыр яуһа, еңел машина менән йырып сыҡҡыһыҙ", — тип аңлатты Марат Сәлих улы. Юлһыҙлыҡтың сәбәбе лә ябай икән: йәнлектәрҙе мөмкин тиклем кеше күҙенән һаҡлау.

"Күләш"тә төрлө сәбәптән инәһенән айырылған бәләкәй йәнлектәргә лә, имгәнгән хайуандарға ла ярҙам итәләр. Улар бында республиканың төрлө тарафтарынан килтерелә. Бөгөнгө сәфәребеҙҙең сәбәбе лә ҡыҙыҡлы — ҡышҡыһын Салауат районында табылған ҡабан сусҡаһының өс балаһын иреккә сығарыу. Уларҙың береһен Әлкә ауылында йәшәгән Айрат Шәмсетдинов тапҡан. Хәлһеҙләнгән сусҡа балаһын өйөнә алып ҡайтып, ветеринар саҡыртып, үлем тырнағынан йолоп алып ҡалған ул. Ә икәүһен Нәсибаш ауылында йәшәгән егерь Мөнир Иҙрисов табып алған. Браконьерҙар инә сусҡаны атып киткән. Балалары ниндәйҙер мөғжизә менән генә иҫән ҡалған. Егерь тәүҙә уларҙы мандып китә алмаҫ тип уйлаған. Бахырҡайҙарға хәл кергәс, дирекцияға хәбәр иткән. Шулай итеп, ҡабан сусҡалары ҡыштан алып Күләштә йәшәй. Йәнлектәрҙе ҡараусылар — Филүзә менән Роберт Әҙиевтәр — ҡабандар өсөн борсолоуын йәшермәй. "Әлбиттә, ҡырҙа уларға рәхәтерәк, шулай ҙа, борсолабыҙ. Был ваҡыт эсендә улар ҡулға эйәләште тип әйтеп булмай. Ашарға һалһаҡ, һарайҙан төндә генә сығалар. Әле урманда аҙыҡ күп, моғайын, өйрәнеп китерҙәр", – ти Роберт ағай.
Стационарҙың исеме "Күләш" ҡырағай йәнлектәрҙе ҡотҡарыу үҙәге” тип күптән түгел генә рәсмиләштерелһә лә, бәләгә тарыған хайуандарҙы дауалау менән бында тиҫтә йылдан ашыу шөғөлләнәләр. Йәнлектәрҙе тәүҙә икенсе кешеләр ҡараған. Ҡыштан алып Әҙиевтәр был бурысты үҙ иңенә йөкмәгән. Ауылда эш булмағас, Флүзә апай менән Роберт ағай оҙаҡ уйлап тормай ризалашҡан. Әлбиттә, бында йәшәүҙең ыңғай һәм кире яҡтары ла бар. Ыңғайына килгәндә, саф һауа, эргәлә генә балығы мыжғып торған күл, көн һайын һыбай биләмәләрҙе урап сығыу, йәнлектәрҙе ашатыу. Йорт эргәһендә генә уңған хужабикә ҙур баҡса үҫтерә. Етешһеҙлектәр ҙә юҡ түгел. Иң ныҡ бәкәлгә һуҡҡаны — электр уты юҡ. Тимәк, һыуытҡыс, сепаратор, телевизор һәм башҡа көндәлек тормошта кәрәкле көнкүреш техникаһын ҡулланып булмай.
Бынан тыш, үҙәктә 13-кә яҡын ҡырғауыл тоталар. Яҙ һайын уларҙың йомортҡаһын Кушнаренколағы махсус инкубаторға тапшыралар. Бының өсөн аҡса түләргә кәрәк. Электр уты булһа, себештәрҙе хужалар үҙ инкубаторҙарында сығарыр ине. Ә былай генераторлы электрҙы ҡулланырға тура килә. Ул көн һайын биш литр самаһы бензинды "ашай".
— Ярҙамға мохтаж йәнлектәрҙе ҡотҡара алһаҡ, ҡуйылған маҡсатҡа ирештек тигән һүҙ, – ти Флүзә ханым. Әле ул бер аяғына аҡһап йөрөй. Яңыраҡ ҡына дауахананан ҡайтҡан. Биш гектарлыҡ вольерҙағы боландарҙың береһе апайҙы һөҙөп, аяғын йыртҡан икән. "Үҙем ғәйепле, ул мине аңғармай ҡалды ла ҡурҡты", – тип аҡлай Флүзә апай малҡайҙы.
Йорт алдындағы вольерҙа ике ҡоралай йөрөй. Уларҙың береһе — ике йәшлек Мэм. Уны былтыр Күгәрсен районының Мәҡсүт ауылынан егерь килтергән. Ҡоралайҙың бер аяғы һынған булған. Ҡотҡарыусыһының һарайында айҙан ашыу торғандан һуң, уны үҙәккә алып килгәндәр. Тәүҙәрәк кешеләрҙән ҡурҡһа ла, хәҙер өркмәй, хатта үҙен һыйпата. Яңыраҡ Мэмға күрше алып килгәндәр. Олежка ҡушаматлы ҡоралайҙы Ишембай районының Верхотор ауылы тапҡырындараҡ Василий Нилов исемле кеше табып ала. Малҡайҙы машина төкөгән булған. Уның янбаш һөйәге һынған. Олежка бер йылдан ашыу Василийҙың ихатаһында йәшәп, кешегә эйәләшкән. Аяғы дөрөҫ уңалмау сәбәпле ул ғүмерлеккә сатан булып ҡалған. Шулай итеп, был ике ҡоралай төрлө фажиғәле сәбәптәр арҡаһында хәҙер кеше менән йәнәш йәшәргә мәжбүр. Миңә ҡалһа, улар үҙ тормошонан бик ҡәнәғәт. Ҡоралайҙарҙы һәйбәт ашаталар. Тик улар ғүмерлеккә ошо ситлектә ҡаласаҡ. Ә бына балаларының урман шырлығында, ҡырағай тәбиғәттә үҙ урынын табырына ышаныс бар. Белгестәр ҡоралайҙарҙың үрсеүенә өмөтләнә.
Башҡортостандағы ҡырағай йәнлектәрҙе ҡотҡарыусы берҙән-бер үҙәк бихисап хайуанды иреккә сығарған. Белгестәр фекеренсә, был дөрөҫ юл. Күптән түгел Бөрө һәм Өфө райондарында бәләгә тарыған аҡҡоштарҙы иреккә сығарғандар. Әле егерҙар уларҙың яңы тормошҡа яраҡлашыуын күҙәтә.
Көн кискә ауыша башлағас, Күләштә серәкәйҙәр күбәйҙе. "Беҙҙең "мессершмиттар" осоуға сыҡты", – тип шаяртты Роберт ағай. Беҙ иһә уларҙан таланмаҫ борон ҡайтыр юлға сыҡтыҡ. Машинала тын. Һәр кем үҙ уйҙарына батҡан. Мин иһә ҡабан сусҡаларының яҙмышын уйлап хафаландым. Белгестәр уларҙың урманда тиҙ эйәләшеп китерен, ошо ерҙе төйәк иткән ҡабандарға ҡушылыуын фаразлай. Иректә улар һунарсы мылтығының сәбенә эләкмәһә ярар ине…