(Р. Үтәев, "Башҡортлоҡ нимәнән ғибәрәт?", 2012 йыл, 17 май)
Мәҡәләне уҡып, аптырашта ҡалдым.
Ул урыҫса "Башкирский" тип билдәләнгән юғары уҡыу йорттарының башҡортса "Башҡорт" тип алыныуына ҡаршы сыға, хатта "Башҡорт" тип яҙыуҙан ғына башҡортлоҡ артмай бит, тип тә ебәрә. Ниңә артмаһын, арта ул!

Бына мин, мәҫәлән, Башҡорт дәүләт университетын тамамлауым менән ғорурланып йәшәйем, оҙаҡ ҡына йылдар Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында эшләнем. Әммә хикмәт башҡортлоҡта ғына түгел дә баһа. Беренсенән, донъяла традиция тигән төшөнсә лә бар бит әле. Ә традиция тиктомалдан ғына барлыҡҡа килмәй. Әйтәйек, Башҡорт дәүләт университеты ғына түгел, ә уға тиклемге К.А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты ла күптән инде тарихыбыҙҙа нәҡ ана шул "Башҡорт" тигән исем менән урын алған. Улар бит совет осоронда республикабыҙ, дәүләтселегебеҙ үҫешенең, күп ваҡыт һүҙҙә генә булһа ла, милли мәҙәниәтте үҫтереү, халыҡ тормошо өсөн айырыуса мөһим профессиялар буйынса (иң элек мәғариф, медицина, ауыл хужалығы) милли кадрҙар әҙерләү сәйәсәтенең бер билдәһе булараҡ та төп милләттең исеме менән аталған.
Ҡаҙаҡ, Ҡырғыҙ, Төркмән һәм башҡа дәүләт университеттары ла нәҡ ана шул аҫаба халыҡтың исеме менән атап йөрөтөлә, хәҙер ҙә шулай дауам итә. Иҫкә төшөрәйек әле: республикабыҙ ҙа 70 йыл буйы Башҡорт АССР-ы (аҙ ғына ваҡыт Башҡорт ССР-ы) булып йөрөнө. Әле лә бәғзе төбәктәр, мәҫәлән, Удмурт, Сыуаш, Чечен республикалары тип атала. Рәсәйҙең үҙендә атаҡлы Урыҫ география йәмғиәте, мәҫәлән, бер ҙә Рәсәй география йәмғиәте тип түгел, ә "Урыҫ" һүҙе менән йөрөтөлә (уның хәҙерге президенты Сергей Шойгу бөтөнләй башҡа милләт кешеһе әле ул).
Башҡортса әйтелешендә төп халыҡтың исеме менән алынған атамалар беҙҙә һис юғында ете-һигеҙҙән артмайҙыр. Әлеге бер нисә уҡыу йортонан тыш, М.В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, Башҡорт дәүләт филармонияһы бар. Уҙған быуаттың 90-сы йылдары башында был исемлеккә йәнә "Башҡорт энциклопедияһы" тигән нәшриәт атамаһы өҫтәлде. Дөрөҫ, ҡайһы бер аңһыҙыраҡ кешеләр уны "Башҡортостан энциклопедияһы" тип боҙоп яҙырға әҙер тора. Әле ошо нәшриәттә ете томлыҡ "Башҡорт энциклопедияһы" башҡорт телендә донъяға сығырға әҙерләнә.
Шуны ла әйтеп үтәйем: ваҡытында "Башҡорт энциклопедияһы" тигән атамаға, йәғни уның "башҡорт" тигән билдәләмәһенә ҡаршы сығыусылар ҙа булды. Уларса, йәнәһе, "Башҡортостан энциклопедияһы" булырға тейеш. Миңә, был эштең башында торған кеше булараҡ, үҙемдең ҡарашымды яҡлап, ныҡ торорға тура килде. Сәбәп шунда: энциклопедия төҙөү эшен, йәғни тотош бер фән тармағын, Башҡортостан ни тиклем генә ҡәҙерле булһа ла, айырым бер республика, территория менән сикләп ҡуйыу ҙур хата булыр ине. Был осраҡта "башҡорт" һүҙенә бик киң, хатта сикләнмәгән мәғәнә һалына. Өҫтәүенә, башҡорттар бит бүтән өлкәләрҙә, республикаларҙа, сит илдәрҙә лә йәшәй. Әгәр ҙә бәғзеләр аяҡ салмаған булһа, беҙ, ҡаҙаҡтар, ҡырғыҙҙар, украиндар, үзбәктәр, тажиктар, төркмәндәр һәм, ғөмүмән, элекке союздаш республикалар халыҡтары кеүек үк, бөгөн бөтөн донъя тураһындағы белемде үҙ эсенә алған универсаль йөкмәткеле "Башҡорт энциклопедияһы"н да төҙөгән булыр инек (хәйер, был мәсьәлә хәҙер ҙә көн тәртибенән алып ташланмаған).
Күренеүенсә, этнонимға милли-территориаль берәмек, дәүләт атамаһына ҡарағанда киңерәк мәғәнә һалыныуы ла мөмкин. Алда телгә алынған атамаларҙы ла бер кем дә әлеге шул башҡортлоҡ мәғәнәһендә генә ҡулланмай, "башҡорт" һүҙе бында төп халыҡ башҡорттар икәнлеген дә, киңерәк мәғәнә лә белдереп тора. Ысыны шул да баһа!
Беҙҙә башҡорт һүҙен әйтмәҫкә тырышыусылар былай ҙа табылып тора ул. Заманында "Китап" нәшриәте "Башҡортса календарь" сығара башлағайны. Кемгәлер оҡшаманы, "Башҡортостан календары"на әйләндерҙеләр. Уҙған быуаттың 90-сы йылдары уртаһында бөтөн донъяға танылған Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрын Башҡортостан Республикаһының дәүләт опера һәм балет театры тип үҙгәртергә тырышып ҡаранылар. Ярай әле уның төп атамаһын һаҡлап ҡала алдыҡ.
Эй, туғандар! Юҡ менән булышмағыҙ, булғандың ҡәҙерен беләйек, башҡортлоҡ төшөнсәһен дә киңерәк аңларға тырышайыҡсы. Былай ҙа эш күп. Мәрхүм В.С. Черномырдин әйтмешләй, ҡысымаған урынды тырнау был.