(Н. Хәсәнова, «Инйәр буйҡайында илай әсәләр…», 2012 йыл, 30 октябрь)
Мәҡәләне уҡығас, йөрәгем һыҡрап, тағы ҡулыма ҡәләм алдым. Автор Инйәр буйы халҡының һуңғы йылдарҙағы аһ-зарын яҙа. Мәҡәлә Сәйәси золом ҡорбандарын иҫкә алыу көнөндә баҫылыуы менән дә күңелгә тынғы бирмәй. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Инйәр буйында ғына иламай әсәләр. Бер риүәйәттә әйтелгәнсә, «Аллаһы Тәғәлә башҡорттар өсөн генә биргән» ерҙә – Ағиҙел, Еҙем, Һаҡмар, Танып, Әй, Йүрүҙән һәм башҡа йылға буйҙарында ла илау тауыштары яңғырай. Малын, сабынлығын, ҡош-ҡортон, мәсхәрәләнгән ер-һыуын йәлләп илай халыҡ.
Үҙем Инйәр буйында тыуып үҫтем, йәйҙе, һис бер ваҡыт сит ерҙәргә китмәй, шунда үткәрәм. Шуға күрә автор яҙған фажиғәләр миңә таныш, үҙ күҙҙәрем менән күреп, үҙ йөрәгем аша үткән хәлдәр былар.
Заманында Асы ауылы халҡына: «Һеҙ юл килә, цивилизация килә тип шатланмағыҙ, уның менән бергә афәте лә килер», – тип әйтеп ҡалдырған СССР-ҙың халыҡ артисы Арыҫлан ағай Мөбәрәков. Бына шул көндәр килде лә инде ауылдарға. Көслө музыка тауышынан, иҫереп ҡысҡырыу һәм һүгенеүҙәрҙән халыҡ төнөн йоҡлай алмай. Мылтыҡтан атыу, юғары тиҙлектә ҡыуған машина тауыштары икеләтә ҡотто ала. Был хәлдәр һәр аҙна йома башланып, йәкшәмбе кискә тиклем дауам итә.
Беҙҙең Ҡыҙылъяр ауылының уртаһынан асфальт һалынғайны, ике яғы — сиҙәм, ғөмүмән, бер урамлы матур ауыл ине. Хәҙер көн-төн сапҡан, урлап ҡом-таш тейәгән ҙур-ҙур «КамАЗ»-дар юлды иҙеп бөттө. Халыҡ балаларҙы урамға уйнарға сығарырға ҡурҡа, ололар элеккесә ҡапҡа төбөндә гәпләшеп ултыра алмай, сөнки машиналар саң-туҙан ҡуптарып йөрөй, халыҡтың ваҡ малын тапай. Йәй буйы бер тапҡыр юл патруле хеҙмәткәрҙәре килде, уныһын да халыҡ саҡыртты.
Мәҡәләлә ял урындарын ойоштороу мәсьәләһе лә күтәрелгән. Архангелдә кемгә кәрәк ул? Йыл һайын булмаһа ла, ике йылға бер башлыҡ алмаштыралар, депутат итеп кемде һайлағанын халыҡ үҙе лә белмәй.
Тәүәкәс ауылындағы кеүек хәл Абҙанда ла булды. Унда ла ауыл халҡы зыян күрҙе. Бынан бер нисә йыл элек Әй буйындағы Лағыр ауылында ла үҙ малын һаҡлаған егеттәр хөкөмгә тарттырылды.
Матур тәбиғәтебеҙҙе «ҡырағайҙар» баҫты, ә урындағы халыҡ ни ҡыланһалар, шуға риза булып йәшәргә тейеш булып сығамы? Ауылға тау башынан ҡараһаң, ул «ҡырағай» туристар ни генә ҡыланмай! Инйәр һыуы көмөш кеүек, бар нәмә күренә, хатта оят, валлаһи. Унан шәрә фотоға төшә башлайҙар, беҙҙә магазин булмағас, «һый етмәгәндәр» күрше ауылға елдерә. Инйәр буйы, урман, сабынлыҡтар ваҡытлыса «әбрәкәй»гә әүерелә, хатта һуңынан унда мал үлән ашамай.
Ғүмер буйы халыҡ Инйәрҙән һыу эсте, ә хәҙер урындағылар йәй буйы ял көндәрендә йылғаға төшөргә ҡурҡа, балаларын һыу инергә ебәрмәй. Балыҡ ҡармаҡларлыҡ урыны ла, тәмле балыҡтары ла бөттө, ҡороно. Йылғала ҡый ғына аға – полиэтилен һауыттар, аяҡ кейемдәре, һыра, араҡы шешәләре.
Ошондай шарттарҙа ерен, халҡын яҡлап, һаҡлап сыҡҡан кеше хәҙер ни өсөндөр милләтсе, шовинист була башланы. Белеүебеҙсә, борон-борондан ундайҙарҙы «халыҡ батыры» тип атағандар. Уларҙы данлап легендалар, йырҙар, бәйеттәр сығарғандар. Юҡ, насар ниәт менән ереңә, йортоңә инеүселәргә, ғауға, тәртипһеҙлек тыуҙырыусыларға кәрәк яза! Әгәр тәртип һаҡлау органдары эшен тейешле кимәлдә алып бара алмай икән, урындағы халыҡ үҙ-үҙен яҡлауға сыға. Ундай хәл булған һәм артабан да буласаҡ. Тәбиғәтте ҡырыу, бысратыу, ер-һыуҙы бөтөрөү, сабынлыҡтарҙы тапау зыян килтерһә, урындағы халыҡты һанға һуҡмау, урамдарҙа шәрә йөрөү, һүгенеү, баҡсаға төшөү, ҡош-ҡорт, утын урлау кеүек күренештәр айырыуса ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Район етәкселәре, ауыл хакимиәте менән полиция хеҙмәткәрҙәре «ҡырағай» туристарҙы ҡасан ауыҙлыҡлар икән?