Баш ҡаланың Шота Руставели менән Адмирал Макаров урамдары араһында урман бар. Күптәр, моғайын, бында тәбиғәт ҡомартҡыһы һаналған Непейцов дендропаркы барлығын белеп тә бөтмәйҙер. Хәйер, әлегә тиклем уның алтаҡталарын урман баҫып бөткәйне — күрерлек тә түгел шул. Ҡасандыр күркәм парк булған был урын бөгөн ҡараңғыланған, сүп-сар өйөмөнә тулған. Ҡороған ағасты йыйыусы юҡ. Урман араһында “ҡырын тейәргә” яратыусылар әле бер урында, әле икенсеһендә ут яғып, байрам итергә йыйыла. Нисек быға тиклем янғын сыҡмағандыр?! Аптырарһың. Йылына ике тапҡыр — яҙын һәм көҙөн төрлө йәмәғәт ойошмалары паркты таҙартырға сыға. Тик бөгөнгә тиклем дендропарктың яҙмышы йәмәғәтселеккә билдәһеҙ ине. Ошо көндәрҙә Өфөлә генә түгел, башҡа төбәктәрҙә лә “Булдырайыҡ!” экологик акцияһы ойошторолмаһа, был мәсьәлә әле лә хәл ителмәгән булыр ине.

Парктың тарихына туҡталып үтәйек. Уға XIX быуатта нигеҙ һалынған. Непейцово дачаһына Ырымбур губернаһының халыҡ училищелары директоры Иван Базилев хужа булған. Уның вафатынан һуң милек улына күскән. Ауыл хужалығы белгесе Алексей Иванович беренселәрҙән булып Башҡортостанда емеш-еләк питомнигы ойошторған.
Дендропаркта бөгөн дә Алыҫ Көнсығыштан, Азиянан, Төньяҡ Американан килтерелгән, ботаниктар тарафынан ике йөҙ йыл самаһы элек сығарылған үҫемлектәр бар. Ҡасандыр селекционер-ғалимдар “америка” һәм “амур” винограды, “маньчжурия” сәтләүеге, “веймут” ҡарағайы, ҡыҙыл имән, башҡа ағас һәм ҡыуаҡтар ултыртҡан. 1923 – 1924 йылдарҙа дендропарк өсөн Өфө урман хужалығы техникумы яуап биргән. 30-сы йылдарҙа Башҡорт урман-тәжрибә станцияһы ҡарамағына күскән. Оҙаҡ йылдар Башҡорт дәүләт университеты һәм Башҡортостан ауыл хужалығы институты, техникум һәм мәктәптәр өсөн уҡытыу-тәжрибә базаһы булып хеҙмәт иткән. Ул ваҡыттан һаҡланған ғилми эштәрҙән күренеүенсә, бында 100-ҙән ашыу төр үҫемлек булған. 1965 йылда БАССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарары менән дендропарк тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Тик 1982 йылда уның биләмәһендә урман эштәре туҡтатылған, 90-сы йылдар башынан дендропаркка ҡул һелтәгәндәр, һәм ул ошондай аяныслы хәлдә ҡалған. Әлбиттә, уны таҙартыу, паркта юл һалыу, эскәмйәләр ҡуйыу өсөн финанс сығымдары кәрәк.
Дендропарктың эргәһендә йәшәүселәрҙең дә уға ҡарашы икеле. Берәүҙәр йыш ҡына сүп-сар сығарып түкһә (айырыуса шәхси йорттарҙың аръяғында сүп өйөмдәре күп), икенселәр бында берәҙәктәрҙең йыйылыуын, кис йөрөүе ҡурҡыныс икәнлеген телгә ала. Был ысынлап та шулай. Парк биләмәһе яҡтыртылмай. Өсөнсөләр, уның хужаһыҙ булыуын файҙаланып, гараж һәм баҙ һала. 28 гектар булыуын иҫәпкә алғанда, бында 250-нән ашыу гараж, 6000-дән ашыу баҙ булыуы ғына ла халыҡтың паркка ниндәй ҡарашта икәнлеген күрһәтә түгелме?
Шулай ҙа был мәсьәләгә битараф булмағандар ҙа етерлек. Экологик акцияға ҡушылыусыларҙың береһе менән һөйләшеп киттем. Светлана Синнер ошо парктың эргәһендә генә йәшәй һәм ике йәшлек балаһы менән көн һайын саф һауа һуларға сыға икән.
– Йортобоҙ эргәһендә уңайлы балалар майҙансығы юҡ. Бәпесем коляскала йоҡлап китһә, ошо паркта йөрөйөм. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уңайлы юлдар юҡ. Йәйгеһен генә үтеп була. Ошондай матур урынды сүп-сарға күмеп әрәм итәбеҙ. Интернетта экологик өмә үткәрелеүе тураһында ишеткәс, мотлаҡ килергә булдым. Бындай саранан ситтә ҡалырға ярамай, – ти йәш әсә.
“Булдырайыҡ!” акцияһының координаторы Анастасия Малинина биш йәшлек ҡыҙы Софья һәм өс йәшлек улы Матвей менән килгән. Уның фекеренсә, балалар бәләкәйҙән тәбиғәтте ҡәҙерләргә, һаҡларға, сүп ырғытмаҫҡа өйрәнеп үҫергә тейеш. Ул хаҡлы, әлбиттә. Өмәгә байтаҡ волонтер йыйылды. Тиҙҙән тағы бер тапҡыр паркты таҙартырға һөйләштеләр.
Ҡала хакимиәте, Орджоникидзе район хакимиәте, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәрҙәре, бер көс булып тупланып, паркты таҙартты. Коммуналь хеҙмәткәрҙәр махсус техника ярҙамында ҡыуаҡлыҡтарҙы сапты, ҡороған ағастарҙы шунда уҡ бысҡылап сығара торҙолар. Өс сәғәт тирәһе барған өмәнән һуң паркты танырлыҡ та түгел ине. Ул яҡтырып ҡалды, таҙарҙы. Киләсәктә уның йөҙө үҙгәрер, иркенләп ял итеү урынына әйләнер, эскәмйәләр, уңайлы юлдар һалыныр тигән өмөттә таралышты өмәгә килеүселәр.


Эксперт фекере

Гүзәл ЛАТИПОВА, Башҡортостандағы “ЭКА” төбәк бүлексәһе етәксеһе, “Булдырайыҡ!” проектының республикалағы координаторы:
– Акция бөтөн республика буйынса үткәрелде. Өфө, Бәләбәй, Октябрьский, Мәләүез, Ишембай, Белорет, Ҡариҙел, Салауат ҡалалары әүҙем ҡушылды. Ауырғазы районында “Талбазы — таҙа ауыл” тип исемләнгән акция уҙҙы. Бында йәштәр Ауырғазы һыу һаҡлағысының ярҙарын таҙартты. Илленән ашыу егет һәм ҡыҙ 20 кубометр сүп йыйҙы. Республика буйынса иһә “Булдырайыҡ!” акцияһы сиктәрендә 82 тонна сүп йыйылған. Пластик шешәләрҙе, быяланы, металды — барыһын да айырым йыйҙыҡ. Акцияға өс меңдән ашыу кеше ҡушылған, сүп-сарға батҡан утыҙҙан ашыу урын таҙартылған.