Танышым шылтырата: "Улымды балалар баҡсаһына урынлаштыра алмай йонсойом, берәй танышың юҡмы? Килешерлек кеше булһа, аҡсаһын түләр инем...". Баш ҡалаға ғына түгел, тотош илгә хас проблеманы хәл итешерлек мөмкинлегем юҡлығын, ике улыма ла баҡсаға путевканы законлы юл менән алыуымды бәйән итәм. Әңгәмәләшеү барышында таныш-тоноштарҙың хәлен барлайбыҙ: аҡса түләп баланы баҡсалы иткәндәр аҙ түгел икән... Кем – 15 мең, кем 20 мең һум түләп, мәсьәләгә нөктә ҡуйған. Бына бит, кеше проблемаһында аҡса эшләүсе намыҫһыҙ әҙәмдәр гөрләтеп эшләп йөрөй, шул уҡ ваҡытта учреждениела буш урындар ҙа булған тигән һүҙ. Әммә миҙалдың икенсе яғын да онотмайыҡ: мәсьәләне хәл итеүҙең башҡа юлдарын барлап та тормайынса, кешеләр ришүәтте үҙ ирке менән тәҡдим итә бит! Тимәк, ғәйепте еңел аҡса көҫәүселәрҙән генә түгел, йәмәғәтселектән дә эҙләргә кәрәк.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, йәмғиәттә ҡалыплашҡан ҡараш йәшәп килә: йәнәһе, аҡса төртмәһәң, бер генә мәсьәләне лә хәл итеп булмай. Был баланы балалар баҡсаһына урынлаштырыу мәсьәләһенән башлап, енәйәтте йәшереү кеүек етди проблемаларға тиклем ҡағыла. Тағы бер миҫал: ноябрь аҙағында, мәҫәлән, Өфө ҡалаһы буйынса полиция бүлектәренең береһендә начальник урынбаҫары вазифаһын биләүсегә ҡарата "Мутлашыу" статьяһы буйынса енәйәт эше ҡуҙғатылған. Тикшереү органдары белдереүенсә, полиция подполковнигы эске эштәр буйынса башҡа территориаль бүлексәлә эшләүсе хеҙмәттәшенә мутлашыу факты буйынса енәйәт эше асылғанын белеп ҡалған һәм был мәсьәләне хәл итергә вәғәҙә биргән. "Ярҙам" хаҡын 4 миллион һумға баһалаған. Башҡортостан буйынса Эске эштәр министрлығының Шәхси именлек идаралығы хеҙмәткәрҙәре тарафынан аралашсы аҡса алған ваҡытта тотолған, бер нисә сәғәттән һуң намыҫһыҙ полиция хеҙмәткәре лә ҡулға алынған.
Ғөмүмән, ришүәтселек – дәүләт власы һәм идараһы нигеҙен ҡаҡшатыусы, уның абруйын төшөрөүсе, граждандарҙың законлы хоҡуҡтарын һәм мәнфәғәтен боҙоусы енәйәтсел күренеш. Быны булдырмау йәһәтенән Башҡортостан буйынса Эске эштәр министрлығының махсус бүлектәре даими эш алып бара, әммә йәмғиәттәге ыңғай үҙгәрештәр хаҡында һүҙ йөрөтөргә иртәрәк әле.
Көнүҙәк мәсьәләләрҙең береһе – дәүләт һәм муниципаль ихтыяждар өсөн тауарҙар менән тәьмин итеү һәм хеҙмәттәр күрһәтеү буйынса заказдарҙы үтәүгә бәйле коррупцион енәйәттәрҙе асыҡлау. Ғәҙәттә, намыҫһыҙ чиновниктар төрлө положениеларға һылтана.
Шулай уҡ коррупция күренештәре федераль һәм төбәк маҡсатлы программаларын, шул иҫәптән өҫтөнлөклө милли проекттарҙы тормошҡа ашырыу өсөн бүленгән ҡаҙна аҡсаһын үҙләштергәндә лә йыш күҙәтелә. Миҫал өсөн, быйыл 70-кә яҡын ошондай енәйәт теркәлгән, шул иҫәптән уларҙың 24-е айырыуса ҙур һәм уғата ҙур күләмдә тип баһаланған. Һөҙөмтәлә дәүләткә 31 миллион 745 мең һумлыҡ зыян килтерелгән, 27 кеше яуапҡа тарттырылған.
Законһыҙ рәүештә өҫтәмә хаҡҡа һалым ҡайтарыуға бәйле енәйәттәр һөҙөмтәһендә лә ҡаҙна ҙур зыян күрә: былтыр уның күләме 241 миллион һумдан ашыу тәшкил иткән. Әлбиттә, бындай мутлыҡтар бер кеше генә түгел, ә енәйәтсел маҡсат менән берләшкән төркөмдәр тарафынан ҡылына. Улар араһында күҙәтеү һәм рөхсәт биреү функцияларын башҡарыусы хеҙмәткәрҙәр күп. Сағыу миҫал – һалым инспекторҙарынан торған төркөмдөң үҙҙәренең контроле аҫтында булған ойошмалар аша һалым ҡайтарыу буйынса ялған документтар әҙерләүе һәм ҡаҙнаға 31 миллион һумдан ашыу зыян килтереүе. Әлеге ваҡытта енәйәтселәр язаға тарттырылған, улар бер нисә йылды тимер рәшәткә артында үткәрәсәк. Сәйәси партияның район бүлеге етәксеһенең бер көнлөк фирма аша һалым ҡайтарыуын, һөҙөмтәлә 100 миллион һумлыҡ зыян килтереүен дә ошондай енәйәт рәтенә индерергә мөмкин.
Коррупция һаҙлығына батҡан иң енәйәтсел тармаҡ тип торлаҡ-коммуналь хужалығы өлкәһен атау фарыз. Торлаҡ хужалары берлеге һәм идарасы ойошмаларҙың эшмәкәрлеген тикшереү йәһәтенән республикала ведомство-ара комиссия булдырылған, улар халыҡҡа торлаҡ-коммуналь хеҙмәттәр күрһәтеүсе предприятиеларҙың эшмәкәрлеген тикшерә һәм законды боҙоу осраҡтарын асыҡлай. Ошо йәһәттән, быйыл иҡтисади хәүефһеҙлек һәм коррупцияға ҡаршы көрәш бүлектәре белгестәре торлаҡ фондындағы 400 объектты тикшергән, 98 енәйәт асыҡланған, уларҙың 21-е – коррупцияға бәйле.
Шулай ҙа коррупция кеүек тамырланған күренеште айырым енәйәтселәрҙе асыҡлау менән генә еңеп булмай – дәүләт ҡануниәтен камиллаштырыу, эште һөҙөмтәлерәк итеүсе закондар ҡабул итеү кәрәк. Рәсәй Федерацияһының 151-се статьяһына индерелгән үҙгәрештәр – ошоға бер миҫал. Уға ярашлы, 2012 йылдың 1 ғинуарынан коррупцияға бәйле енәйәттәрҙе тикшереү Тәфтиш комитеты иңенә ятасаҡ. Шулай ҙа, нисек кенә булмаһын, йәмғиәттең хәлен, халыҡтың ҡанына һеңгән хаталы ҡарашты үҙгәртмәйенсә тороп, бер нисек тә яҡшыртып булмай. Ошо хаҡта һәр кем уйланһын ине.