Тирмән таштары, ғәҙәттә, икәү була, улар ике яҡҡа әйләнә. Шул ҡапма-ҡаршы әйләнеү һөҙөмтәһендә он тартыла. Ҡаршылыҡ тигәндән, Йыһат Солтанов үҙ ғүмерендә гел кәртәләргә осраны, һәр ваҡыт улар менән көрәште. Әҙәмгә ел ҡаршы тигәндәй, уҡығанда ла, хәрби хеҙмәттә лә шулай, ғөмүмән, был донъяға тыуғансы уҡ йәмғиәт уның халҡына ҡаршылыҡтар, бәләләр әҙерләп ҡуйған: граждандар һуғышы, репрессия йылдары...
Үҫә төшкәс, ауылында ла бәхәс­тәргә тарыны, һаман да килешелгән генә тәртиптәргә күнеп йәшәмәне. Йыһат Солтанов бер ваҡытта ла, бер ҡайҙа ла үҙенең ҡараштарын йәшермәй, улар хаҡында трибунанан да, йәштәр йыйынында ла асыҡ әйтә. Ә, белеүебеҙсә, тураһын әйткән туғанына ярамаған.
Әҙәбиәттә лә, ғилми эшмәкәр­ле­гендә лә ул үҙенең фекеренә тоғро булып ҡалды: башҡорттоң үткәнен өйрәнә башлағас, рәсми ғилми йәмәғәтселек менән бәхәскә инде.
Йыһат Солтанов үҙенең “Шәжә­рәм”, “Тәү тәүарих” ише хеҙмәт­тәрендә башҡорт тарихына бүтәнсә ҡарашта булыуын сағылдыра. Әл­биттә, хаталар, ҡайһы берҙә шаштырып ебәргән урыны ла бар, әммә тарихсы Йыһат Солтанов барыбер халҡыбыҙҙың иң бо­рон­ғо тарихын асыу юлында. Мәҫәлән, уның беҙҙең эраға тиклемге тикше­ренеүҙәрен алайыҡ. Ике томлыҡ “Яҡыныраҡ заманалар” тәүарих китабында ул “Ҡошан империяһы” тураһында ла һөйләй. Империя эсендә беҙҙең үҫәргәндәр, йыуаса ырыуы халҡы йәшәгән. Ошо тарихи мәғлүмәт эҙенән барып, эҙәрмән ҡыҙыҡлы күҙәтеүҙәргә юлыға. Ул ғәрәп, урыҫ, ҡытай, византия, әрмән, грек-юнан тарихи яҙмаларына һыл­тана, үҙенсә һығымталар яһай. Бында башҡорт халыҡ ижады ла — етди ғилми сығанаҡ.
...Ошо йүнәлештәге хеҙмәте һө­ҙөмтәһендә былтыр Йыһат Солта­новтың “Шиғырҙар. I том” әҫәрҙәре баҫылып сыҡты, 2006 йылда “Мыр­ҙабулат Сөләймәнов” роман-эҙлә­неүе, бик күп тарихи хеҙмәттәре үҙ­нәшер ысулы менән донъя күрҙе.
Йыһат Әҙеһәм улы – 85 йәшен аша атлаған уҙаман. Башҡорт аҡһаҡалы – ысын мәғәнәһендә халҡының үткән юлын юллаусы, уға мәҙхиә уҡыусы ир-азамат, әҙәбиәт өлкәһендәге хеҙмәттәре баһалап бөткөһөҙ. Прозаик булараҡ яҙған “Коммунист” әҫәре генә ни тора!
Ошо йәшендә лә компьютеры төбөндә халҡыма һүҙемде етке­рә­йем, уйлағандарым ғәзиз кешеләргә барып етһен тип тибә ҡарт йөрәге. Зәйнәб Биишева исемендәге Баш­ҡортостан “Китап” нәшриәтендә уның 14 томлығы баҫылыуҙы көтөп ята.
Ә башҡорт уғланы һаман компьютерынан башын ҡалҡытмай. Оло тирмән һаман тынмай он тарта...


Ринат КАМАЛ.