– Бөтә йәшелсә-емеште лә ай календарына ҡарап сәсәм. Ай тулғанда өҫкә ҡарай үҫкән, емештәре булғандарын ултыртам. Мәҫәлән, ҡыяр, помидор, ҡабаҡ, сәскәләр, емеш ағастары… 14-енән һуң ай кәмей башлай, унда инде ер эсендә үҫә торған йәшелсә ултыртыу мәле етә, йәғни картуф, кишер, сөгөлдөр, һуған, һарымһаҡ сәсәм.


– Баҡса эштәрен үҙегеҙ башҡараһы­ғыҙмы?
– Ә минең өсөн кем эшләһен? – тип ғәжәпләнә Тәскирә апай Ғилуанова.
Өлкән йәштәге инәйҙән былай тип һорауыбыҙҙың да сере юҡ түгел, сөнки ул ошо көндәрҙә генә үҙенең 85 йәшен билдәләгән. Беҙҙең аптырауға иҫе китмәй өҫтәп ҡуя:
– Мин нәмә, ана 96-сы йәше менән барған Мөзәинә Әминева апай ҙа баҡсаһын бына тигән итеп ҡарай.
Ысынлап та, ҡайһы бер йәштәрҙең йорт ихаталарында кеше буйынан оҙон сүп үләне үҫкәндә, ошондай оло быуын вәкилдәренән өлгө алырлыҡ.
Тәскирә апай менән Өлфәт ағайҙың бергә йәшәүҙәренә быйыл 60 йыл булыр ине. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, дүрт йыл элек бабайы яҡты донъяны ҡалдырып киткән. Матур йәшәгәндәр. Дүрт балаға – Тамара, Динара, Илдар, Иринаға ғүмер биргәндәр. Һағынып һөйләрлек иҫтәлектәре күп. Шөкөр, балалары тәрбиәле булған. Ата-әсәләренең ҡәҙерҙәрен белеп, йыл да берәй сит илгә барып, донъя күрһәтеп алып ҡайтҡандар йәки шифаханаларға юлламалар хәстәрләп, һаулыҡтарын нығытҡандар. Бына әле лә әсәйҙәрен юбилейы менән ҡотлап юллама бүләк иткәндәр.
Өлфәт ағай ҡәҙерле ҡатынының 80 йә­шенә һиртмәле ҡоҙоҡ бүләк иткән. Ул йәшлек йылдарының иҫтәлеге булып урамға йәм биреп ултыра. Тәскирә апай ҙа яуапһыҙ ҡалмаған. Урам яҡ баҡсаһына фонтанлы күл эшләткән. Унда аҡҡоштар, өйрәктәр йөҙә, томбойоҡтар тирбәлә.
Ихатаға килеп инеү менән бында 85 йәш­лек инәй хужалыҡ итеүенә ышанмай ҙа тораһың. Үҙе бик зауыҡлы кейенгән.
– Был тиклем матур беретты әллә үҙегеҙ бәйләнегеҙме? – тип һорайбыҙ.
– Юҡ, Чехияның Карловы Вары ҡалаһы­нан алып ҡайттыҡ. Күлдәгемдең туҡымаһы Һиндостандыҡы, Тамара ҡыҙым Өфөлә тектереп бирҙе. Беләҙегем – Ғәрәп Әмирлек­тәренән… Таиландта, Чехияла, Египетта, Ғәрәп Әмирлектәрендә –­ ике, Төркиәлә өс тапҡыр булдыҡ.
Кейгән кейемдәре импорт булһа ла, инәй бер ҙә ситтән килгән йәшелсә, еләк-емеш менән туҡланмай, барыһын да үҙе үҫтерә. Картуфының иң ҙурын үлсәп ҡарағайныҡ, 600 грамм тартты. Һуғандарын матур итеп боронғоса үреп ҡуйған.
– Үргән һуған һәйбәт һаҡлана, серемәй, – ти ул, оҫталыҡ дәрестәре күрһәтеп. – Һуғандың һабағын бер ваҡытта ла өҙмәйем. Шул килеш ятып кибә. Күбеһенсә мунса түбәһенә һалып ҡуям. Үргән саҡта ҡыяҡ­тарҙың оҙон булыуы һәйбәт. Артығын ҡырҡып ташларға мөмкин.
Тәскирә апай ике метр самаһы шпагат алды ла шуны сөйгә элеп, остарын бәйләп ҡуйҙы. Инде һуғанды алып ошо ике бау аша сиратлап йәһәт кенә үткәреп сыҡты ла, аҙаҡ һуған һабағын ныҡ торһон өсөн, аҫҡа табан тартып ҡуйҙы. Янына берәм-берәм башҡаларын теҙҙе. Аҫҡа ауырҙарын, ҙурҙарын бәйләне.
Өйгә инә торған тупһаға тиклем сәскәләр үҫкән йорттоң эсе үҙе бер музей кеүек. Бында төрлө илдәрҙән ҡайтҡан ғәжәйеп сувенирҙар килгән һәр кешене һоҡландыра.
Өй янындағы баҡсаһында нимә генә үҫмәй. Картуфын балалары менән ҡаҙып алып ҡуйғандар. Беҙ барғанда кишер, сөгөлдөр, шалҡан, ташҡабаҡ һаман үҫеүҙәрен дауам итә ине.
– Баҡса тәрбиәләүҙең үҙегеҙ генә белгән серҙәре лә барҙыр, моғайын, – тип ҡыҙыҡһынабыҙ инәйҙән.
– Хаҡлы ялға сыҡҡас, туғыҙ йыл “Башсортсемовощ”та орлоҡ һатыусы булып эшләнем. Шуға һәйбәт сорттарҙы беләм. Мәҫәлән, һуғандың ниндәй шәп икәнлеген күрҙегеҙ инде, ул “Стригуновский” тигән сорт. Ҡыярҙың “Либелло” тигәнен сәсәм. Ә кишерҙең “Нантский” тигәненә еткәне юҡ.
Тәскирә инәй тағы ла бер сере менән уртаҡлашты: ул йәшелсәне, еләк-емеште ай календары буйынса ғына түгел, ә йондоҙнамәгә ҡарап та ултырта икән.
– Балыҡ, Үлсәү йондоҙлоҡтарында сәсһәң, мул уңыш алып ҡыуанырһығыҙ, Ҡыҙҙа уртаса уңышҡа өмөт итергә мөмкин, ә Игеҙәктәрҙә бер нәмәгеҙҙең дә үҫмәүе йәки насар булыуы ихтимал.
Тәскирә инәйҙең серҙәре күп булып сыҡты. Ул быға тиклем беҙ белмәгән мәғлүмәтте еткерҙе:
– Аҙнаның көндәре ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙарға бүленә. Ҡатын-ҡыҙҙар көнөндә ултыртһаң, барыһы ла гөрләп үҫәсәк һәм емеше лә күп буласаҡ.
– Ә ни өсөн шулай?
– Бәй, ирҙәр үрсемәй бит…
– Ҡатын-ҡыҙ көндәре ниндәй була инде?
– Шаршамбы, йома, шәмбе…
– Тимәк, дүшәмбе, шишәмбе, кесе йома, йәкшәмбе ирҙәр көнө булып сыға, һәм был көндәрҙә сәсеү менән булашырға ярамаймы?
– Баҡсала ер эше бөтәме? Был көндәрҙә башҡа мәшәҡәт менән шөғөлләнергә мөмкин. Ерҙе ҡаҙып әҙерләргә лә, ашлама индерергә лә, яҙын сүп-сарҙан таҙартырға ла кәрәк бит.
Әлеге һынамыштар ысынмылыр, тап киләмелер, беҙ быға тулыһынса ышандыра алмайбыҙ, әммә Саҡмағош районының Саҡмағош ауылында йәшәгән Тәскирә инәй Ғилуанова йылдар буйы үҙенең һынауҙа­рынан сығып, тәжрибәһе менән ихлас уртаҡлашты. Уңыштарының мул булыуына ҡарағанда был һынамыштарҙа хаҡлыҡ юҡ түгелдер.