Ҡасандыр Альберт Эйнштейндан: “Нисек итеп беҙ балаларыбыҙҙы аҡыллыраҡ итә алыр инек?” – тип һорағандар. Уның яуабы ябай һәм төплө яңғыраған: “Аҡыллы итеп үҫтереү өсөн сабыйҙарығыҙға әкиәттәр уҡығыҙ, – тигән ул. – Уларҙың тағы ла аҡыллыраҡ булыуын теләһәгеҙ, әкиәттәрҙе күберәк уҡығыҙ”. Бөйөк ғалим китап уҡыу һәм хыялланыуҙың әһәмиәтен яҡшы аңлаған.
Нәфис әҙәбиәт уҡыуҙың ни тиклем ҙур әһәмиәткә эйә икәнлеген тәрәнерәк тәфсирләү маҡсатында билдәле инглиз яҙыусыһы Нил Геймандың бер телмәрен тәҡдим итәм.


“Нәфис әҙәбиәт уҡыу яҡлымын, сөнки мин – яҙыусы, әҙәби яҙмалар авторы. Балалар өсөн дә, өлкәндәр өсөн дә яҙам. Һүҙҙәр ярҙамында, уларҙы яҙып йә төҙөп, аҡса эшләүемә утыҙ йыл самаһы. Шуға ла минең өсөн кешеләрҙең уҡыуы, китапханалар барлығы, уларҙың китап уҡыуға һөйөү тәрбиәләүе һәм китап уҡыу урындары булыуы мөһим. Әммә мин уҡыусы булараҡ та тап шул фекерҙәмен. Бер заман Нью-Йоркта булдым һәм шәхси төрмәләр төҙөлөшө тураһында мәғлүмәт ишеттем. Баҡтиһәң, Америкала был йылдам үҫешкән индустрия икән. Төрмә индустрияһы үҙенең киләсәктәге үҫешен планлаштырырға тейеш: уларға нисә камера кәрәк буласаҡ, 15 йылдан һуң тотҡондар һаны күпмегә етәсәк? Быны улар бик ябай алгоритм нигеҙендә иҫәпләп сығарған. Халыҡтан һорау алып, 10-11 йәшлек үҫмерҙәрҙең нисә проценты уҡый белмәүен асыҡлағандар. Әлбиттә, рәхәтләнеп уҡыу тураһында һүҙ алып барылмай. Бында туранан-тура бәйләнеш юҡ, ғилемле йәмғиәттә енәйәтселек булмай тип әйтергә ярамай. Шулай ҙа ике фактор араһында бәйләнеш барлығын инҡар итә алмайбыҙ. Уйлауымса, был бәйләнештең иң ябай юлдары һәр кемгә билдәле. Белемле кешеләр нәфис әҙәбиәт уҡый.
Мәғлүм булыуынса, нәфис әҙәбиәттең ике тәғәйенләнеше бар. Беренсенән, ул беҙгә уҡыуһыҙ йәшәй алмауға юл аса. Артабан нимә буласағын белергә ынтылыу, киләһе битте асыу, ҡыйын булһа ла уҡыуҙы дауам итергә теләү – кемдер бәләгә тарыған һәм һин бының нисек тамамланыуын белергә тейешһең... Был ысын мәғәнәһендә ҡәнәғәтлек алыу! Был яңы һүҙҙәр табырға, башҡаса уйларға, алға барырға мәжбүр итә. Уҡыуҙың ни тиклем ҡыуаныс килтереүен аңлайһың. Бер тапҡыр шуны төшөнгәс, уҡыу юлынан тайпыла алмайһың...”
Нил Гейман фекеренсә, белемле балалар үҫтереүҙең иң ябай ысулы – уларҙы уҡырға өйрәтеү һәм уҡыуҙың иң рәхәт күңел асыу икәнлеген күрһәтеү. “Иң мөһиме – уларға оҡшаған китаптар табығыҙ һәм шуларҙы уҡырға мөмкинлек тыуҙырығыҙ”, – ти ул.
Икенсенән, нәфис әҙәбиәт эмпатия тыуҙыра. Эмпатия – ул кешеләрҙе бергә йыйыу һәм уларҙы үҙ-үҙҙәренә генә ғашиҡ яңғыҙҙар кеүек итеп тойорға юл ҡуймау ҡоралы.
Һеҙ телетапшырыу йә фильм ҡарағанда башҡа кешеләр менән булған хәлдәрҙе күҙәтәһегеҙ. Нәфис әҙәбиәт уҡығанда бер нисә тиҫтә хәреф һәм тыныш билдәләре ярҙамында, хыялланыу ҡеүәгеҙҙе файҙаланып, үҙегеҙ тотош донъя хасил итәһегеҙ, унда кешеләр урынлаштыраһығыҙ һәм әйләнә-тирәгә уларҙың күҙҙәре менән ҡарайһығыҙ. Бығаса барлығын да белмәгән әйберҙәрҙе тойомлай, һис ҡасан күрмәгән ерҙәргә бара, сит-ят донъялар менән таныша башлайһығыҙ. Тышҡы донъяның да һеҙ үҙегеҙ икәнлеген беләһегеҙ. Һеҙ ниндәйҙер башҡа кешегә әйләнәһегеҙ һәм, кире үҙ донъяғыҙға ҡайтҡанда, үҙегеҙҙә бер ни тиклем үҙгәреш тойомлайһығыҙ.
Китаптарҙа һеҙ шулай уҡ был тормошта йәшәү көсө бирерлек бик мөһим фекерҙәр табаһығыҙ. Донъяла фәҡәт әлегеләй булыу мотлаҡ түгел, бөтә нәмә үҙгәрергә мөмкин.
Нил Гейман нәфис әҙәбиәт уҡыуҙың мөһимлеген тағы ла үҙенең миҫалында дәлилләй:
– Бөтәһе лә ябай. Әгәр схема алып килһәләр, ҡытайҙар бик шәп әйберҙәр эшләгән. Әммә бер нәмәне лә яҡшыртмаған һәм үҙҙәре уйлап сығармаған, асыш яһамаған. Һәм шуға ла АҠШ-ҡа, Apple, Microsoft, Google компанияларына делегаттар ебәргәндәр, ә улар иһә киләсәкте уйлап сығарған кешеләрҙең үҙҙәре менән аралашҡан. Һәм уларҙың малай һәм ҡыҙ саҡтарында фәнни фантастика менән мауығыуҙары асыҡланған. Әҙәбиәт һеҙгә башҡа донъя күрһәтеү ҡеүәһенә эйә. Ул һеҙҙе бығаса булмаған урындарға алып бара.
Мөғжизәле емеш татып ҡарағандай, бер тапҡыр башҡа донъяға барғас, һеҙ үҙегеҙ үҫкән мөхит менән тулыһынса ҡәнәғәтләнә алмаясаҡһығыҙ. Ҡәнәғәтһеҙлек – яҡшы нәмә. Ҡәнәғәтһеҙҙәр үҙ донъяларын үҙгәртә һәм яҡшырта, бүтәнсәгә әйләндерә ала. Балаларҙың китапҡа һөйөүен емереүҙең башҡа ысулы – эргәлә китап булмау. Һәм балаларға китап уҡырлыҡ урын юҡлығы.
Мин уңдым. Мин үҫкәндә яҡында бик шәп район китапханаһы бар ине. Китапхана – ул буш ваҡытты уҙғарыу урыны ғына түгел, ә мәғлүмәт сығанағы. Мин эш мәғлүмәттең тәбиғәтендә тип уйлайым. Мәғлүмәттең баһаһы бар, ә дөрөҫ мәғлүмәттең ҡиммәте әйтеп бөткөһөҙ ҙур. Кешелек тарихының дауамында беҙ мәғлүмәт етмәү дәүерҙәрендә йәшәнек. Һуңғы осорҙа беҙ мәғлүмәт етмәүҙән арындыҡ һәм унан туйыуға килеп терәлдек. Google вәкиле Эрик Шмидт фаразлауынса, хәҙер кешелек расаһы һәр ике көн һайын цивилизация башланғандан алып 2003 йылға тиклем барлыҡҡа килгән дәүмәлдә мәғлүмәт етештерә. Һеҙ һандар яратһағыҙ, был – көнөнә биш эксабайт самаһы. Бөгөнгө бурысыбыҙ – сүллектә бик һирәк осрай торған сәскә эҙләү түгел, ә ҡарурманда тәғәйен үҫемлек табыу. Беҙгә бихисап мәғлүмәт араһынан, ысынлап та, кәрәген табырға ярҙамлашырҙай юл күрһәтеүсе (навигатор) кәрәк.
Әйткәндәй, китапханаларҙан балалар элеккегә ҡарағанда күберәк китап ала һәм улар төрлө-төрлө: ҡағыҙҙа нәшер ителгән, электрон һәм аудиокитаптар. Китапхана – компьютерҙары һәм Интернетҡа сығыу мөмкинлектәре булмағандар өсөн уңайлы урын. Был эш эҙләп резюмелар ебәреү, пенсияға сығыу өсөн кәрәкле документтар әҙерләүҙә лә үтә мөһим. Китапханасылар кешеләргә донъяла дөрөҫ юл табырға ярҙамлаша.

Белгестәр әйтеүенсә, балаларға оҡшаған китаптарҙы уҡырға, уларҙа нәфис әҙәбиәткә ҡыҙыҡһыныу уятырға кәрәк. Үҙҙәре уҡырға өйрәнде тип, ҡысҡырып уҡыуҙы ташларға ярамай. Бергә китап уҡыу яҡынлаштыра, телевизор, телефон һәм башҡа шөғөлдәрҙән айырылып торорға форсат бирә. Беҙ телдән файҙаланырға тейешбеҙ. Үҫешергә, яңы һүҙҙәрҙең нимә аңлатҡанын белергә, фекерҙәребеҙҙе аңлайышлы итеп башҡаларға еткерергә өйрәнергә бурыслыбыҙ.
Нәфис әҙәбиәт шулай уҡ хыялланырға өйрәтә. Беҙ ғәйәт ҙур донъяла йәшәйбеҙ һәм уны үҙгәртә алмайбыҙ тип фекер йөрөтөү – хата. Ерҙә ултырыу уңайһыҙ булғанлыҡтан, ултырғыс уйлап тапҡандар, өйҙән генә донъя менән аралашыу мөмкинлеген булдырғандар, дөйөмләштереп әйткәндә – бөтә уңайлыҡтарҙы кешеләр үҙҙәре барлыҡҡа килтергән.

Илмира ҠОЛБАХТИНА
әҙерләне.