Һуңғы йылдарҙа илдә, шул иҫәптән Башҡортостанда ла демографик хәл киҫкен килеш ҡала. Күптәр быға күнекте лә шикелле. Ошо мәсьәләнең сиселеш тапмауы йылдан-йыл үҙен һиҙҙерә.
Әлеге ваҡытта илдә пенсия йәшендәгеләр һаны Рәсәй халҡының өстән бер өлөшөнә яҡынлаша. Ватандың Пенсия фонды оҙаҡ йылдар дотацияла ултыра. Сәбәбе – хеҙмәткә яраҡлы халыҡ һанының ҡырҡа кәмеүе, эшләгәндәрҙең дә тос ҡына өлөшөнөң хеҙмәт хаҡын “конвертта” алыуы. Тимәк, ошо төркөмгә ҡарағандар пенсия һәм башҡа фондтарға иғәнә күсермәй йә быны өлөшләтә генә башҡара. Тейешле органдар был проблеманы хәл итә алмай. Рәсәйҙә йыл да яҡынса хеҙмәткә яраҡлы 700 мең кеше үлә. Ил етәкселеге йыш ҡына, Рәсәйҙә эшһеҙлек күләме әллә ни ҙур түгел, тип йыуата. Ә күпме кеше хеҙмәткә урынлаштырыу үҙәктәрендә иҫәптә тормай, был күренеш ауыл ере өсөн бигерәк тә хас.
Ил күләмендәге демографик көрсөк Рәсәй армияһын кешеләр менән тәьмин итеүҙә лә проблемалар тыуҙыра. Илдә әлеге 27 йәш урынына 30-35 йәшкә тиклем ил һаҡлаусылар сафына баҫтырыу мәсьәләһе өйрәнелә. Һуңғы йылдарҙа тыуым кимәлен күтәреү буйынса төрлө саралар күрелһә лә, ул проблеманы сисеүҙә ыңғай күренеш күҙәтелмәй.
Һөҙөмтәлә яҡынса Ер шары майҙанының етенән бер өлөшөндә урынлашҡан илдә ни бары 146 миллион халыҡ йәшәй. Ә Рәсәйҙән майҙаны буйынса тиҫтәләрсә тапҡыр кәмерәк булған күп кенә илдәрҙә ошо тиклем, хатта унан күберәк кеше көн күрә.
Шундай шарттарҙа илдең демография, миграция һәм төбәк үҫеше институты етәксеһе Юрий Крупновтың Президент Владимир Путинға “Күп балалы ғаиләләр статусы” тип аталған закон проектын ебәреүе мәғлүм булды. Был документ, нигеҙҙә, өс проблеманы хәл итеүҙе күҙ уңында тота: 1. Бер балалы һәм бала табырға һаулығы булып та бала тапмаған ғаиләләргә махсус һалым һалыу. 2. Бала ҡарау ваҡытын хеҙмәт стажына индереү. 3. Күп балалы ғаиләләргә бөтә уңайлы шарттары булған ер биләмәләре биреү.
Киң мәғлүмәт сараларында ошо закон проектын тикшергәндә тәүге проблема ҙур бәхәстәр тыуҙыра. Кемдәрҙер илдәге демографик хәлгә ишара яһап, мөмкинлектәре булып та, бер генә бәләкәс тәрбиәләгән йә бөтөнләй балаһыҙ ғаилә ағзаларына һалым һалыу яҡлы. Улар фекеренсә, ошо өҫтәмә финанс мөмкинлеге күп балалы ғаиләләргә дәүләт ярҙамын көсәйтергә мөмкинлек бирәсәк.
Шул фекергә ҡаршы килгәндәр өҫтәмә һалым булдырыу кеше хоҡуғын боҙа, һәр бала көтөп алынған булырға, ә һалым түләүҙән ҡотолоу өсөн табылырға тейеш түгел тип белдерә. Тәү ҡарашҡа ике яҡтың да фекерендә эҙмә-эҙлелек бар. Шуға ла йәмғиәттә был мәсьәләгә кире ҡараш тыумаһын өсөн, һалымдың төплө нигеҙе булырға, һәм ул ил халҡына яҡшылап аңлатылырға тейеш. Бында ғәҙеллек тураһында уйларға кәрәк. Мәҫәлән, балаһыҙ йә бер генә бала тәрбиәләгәндәргә һалым һалғанда уларҙың һаулығы, матди, торлаҡ хәле һис шикһеҙ иҫәпкә алынырға тейеш. Халыҡ һаны артһын өсөн, һәр ғаиләлә балалар һаны икенән күберәк булырға тейеш, ләкин статистика күрһәтеүенсә, илдә күп балалы ғаиләләр һаны йылдан-йыл кәмей бара.
Бала бағыу еңел түгел. Был – ауыр, мәшәҡәтле, әммә изге, бик тә кәрәкле хеҙмәт һәм бурыс. Шуға ла ошо мөһим эштә дәүләттең ярҙамы бик тә кәрәк. Дөрөҫ, илдә, мөмкин булғанса, булышлыҡ күрһәтелә. Тик финанс ярҙам ҙурыраҡ күләмдә кәрәктер. Әле һүҙ алып барған концепция авторҙары Әсәлек капиталын икенсе баланан башлап түләүҙе хата тип иҫәпләй. Ысынлап та, өсөнсө баланан башлап биреләһә, уның суммаһын да күпкә арттырырға мөмкин булыр ине.
Йомғаҡлап әйткәндә, хәленән килеп тә, бала тапмай, тик үҙҙәре өсөн генә йәшәргә ынтылған ғаиләләргә уйланырға урын бар, сөнки әлеге әсе демографик ысынбарлыҡ яҡын йылдарҙа яҡшы яҡҡа ҡырҡа үҙгәрмәһә, киләсәктә армия сафына кеше туплау ауырлашасаҡ, хаҡлы ялдағыларҙы пенсия менән тәьмин итеү ҡатмарлашасаҡ, ололарҙы ҡарау буйынса проблемалар киҫкен­ләшәсәк һәм башҡа социаль-сәйәси, социаль-иҡтисади проблемалар барлыҡҡа киләсәк.