Илебеҙҙә демографик хәл менән маҡтанырлыҡ түгел – Рәсәй статистика хеҙмәтенең мәғлүмәттәре нәҡ ошо турала һөйләй. Мәҫәлән, үткән йыл күрһәткестәре буйынса илебеҙҙә тыуым 5 процентҡа кәмегән, ә үлеүселәр 2 процентҡа артҡан. Дәүләт етәкселеге был хәлдән сығыу юлын эҙләй, төрлө саралар ҡуллана. Шуларҙың береһе – күп балалы ғаиләләргә һәр йәһәттән уңайлы шарттар тыуҙырыу, матди һәм рухи ярҙам ҡулы һуҙыу.


Мәғлүмәттәргә ҡарағанда, Рәсәйҙә 50 миллион ғаилә булһа, шуларҙың 6 – 9 проценты – күп балалы. Башҡортостан был йәһәттән Рәсәйҙә алдынғы урында тора: беҙҙә уларҙың һаны 45 – 50 мең самаһы.
Нисек кенә булмаһын, көрсөк мәлендә күп балалы ғаиләләргә тормош шарттары ауырға тура килә. Күптәр ғаилә килеме йәшәү минимумынан түбән булыуына зарлана, был осраҡта ниндәй пособиелар түләү ҡаралғанлығын белергә теләй.
“Башҡортостан Республикаһында күп балалы ғаиләләргә дәүләт ярҙамы тураһында” Законға ярашлы, өс һәм унан да күберәк бәлиғ булмаған сабыйлы ғаиләләргә шундай дәүләт ярҙамы ҡаралған:
– һаулыҡ һаҡлау учреждениеларында 18 йәшкә тиклемге балаларға амбулатор-поликлиника һәм стационар ярҙам бушлай күрһәтелә;
– 6 йәшкә тиклемгеләргә табип рецебы буйынса дарыуҙар бушлай бирелә;
–медицина күрһәтмәһе булған 18 йәшкә тиклемге балалар дауалау һәм санаторий төрөндәге балалар учреждениеһына, һауыҡтырыу лагерына һәм башҡа һауыҡтырыу ойошмаһына урын менән сиратһыҙ тәьмин ителә;
– мәктәпкәсә белем биреү ойошмаһына сиратһыҙ ҡабул ителә;
– дөйөм һәм башланғыс һөнәри белем биреү учреждениеларында уҡыусылар федераль һәм төбәк әсбаптары комплекты менән сиратһыҙ, иң алда тәьмин ителә.
Шулай уҡ күп балалы, әҙ тәьмин ителгән ғаиләләр өҫтәмә дәүләт ярҙамынан файҙалана ала:
– медицина күрһәтмәһе булһа, 18 йәшкә тиклемге балалар, Законға ярашлы, бушлай протез-ортопедия изделиеһы менән тәьмин ителә;
– дәүләт һәм муниципаль белем биреү учреждениеһында күп балалы ғаиләнән булған уҡыусының бушлай мәктәп формаһын йә уны алмаштырыусы (йәғни дәрескә йөрөрлөк) балалар кейем комплектын алырға хоҡуғы бар;
– дәүләт һәм муниципаль белем биреү учреждениеһында, шулай уҡ дәүләт белем биреү учреждениеһының башланғыс һөнәри белем биреү ойошмаһында уҡыусылар бушлай туҡланыуға хоҡуҡлы (23 йәшенә тиклем).
Үрҙә телгә алынған Законға ярашлы, халыҡты социаль яҡлау органдары аша күп балалы ғаиләләргә түбәндәге социаль ярҙам ҡаралған:
– әҙ тәьмин ителгән ишле ғаиләләрҙең (өс һәм унан да күберәк бәлиғ булмаған балалар үҫтереүсе) коммуналь хеҙмәт өсөн сығымы ай һайын аҡсалата компенсациялана. Ул, Башҡортостан Хөкүмәте муниципаль берәмектәр өсөн йыл һайын билдәләгән республика стандартына ҡарап, өс һәм унан да күберәк кешенән торған ғаиләнең бер ағзаһына киткән торлаҡ-коммуналь хеҙмәт хаҡының процент нисбәтендә иҫәпләнә;
– ауылда йәшәп, дүрт һәм унан да күберәк бәлиғ булмаған бала тәрбиәләүсе ғаиләләрҙең торлаҡ-коммуналь хеҙмәттәр өсөн сығымы ай һайын аҡсалата компенсациялана. Ул, Башҡортостан Хөкүмәте муниципаль берәмектәр өсөн йыл һайын билдәләгән республика стандартына ҡарап, өс һәм унан да күберәк кешенән торған ғаиләнең бер ағзаһына киткән торлаҡ-коммуналь хеҙмәт хаҡының процент нисбәтендә иҫәпләнә; биләмәһендә урынлашҡан ял һәм һауыҡтырыу учреждениеһына путевка тәү сиратта бирелә, барып-ҡайтыуға киткән юл сығымы ҡаплана.
– әҙ тәьмин ителгән ишле ғаиләлә үҫеүсе балаға, ғаиләнең йән башына уртаса килеме Башҡортостанда бала өсөн билдәләнгән йәшәү минимумы дәүмәленән үтмәһә, ай һайын пособие түләнә.
Әлеге мәлдә бала тыуғас бер тапҡыр бирелә торған пособиеның күләме 16672,47 һум тәшкил итә. Ай һайын түләнгәненең күләме иһә һуңғы 2 йылда эш урынынан алған уртаса хеҙмәт хаҡының 40 проценты дәүмәлендә билдәләнә. Түләүҙәрҙең минималь күләме: беренсе балаға – 3126,1, икенсеһенә 6252,17 һум.
Ғөмүмән, социаль ярҙамды алыр өсөн Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығының йәшәү урыны буйынса территориаль органына мөрәжәғәт итергә кәрәк.
Тағы ла шуны хәбәр итәбеҙ: 2004 йылдың 5 ғинуарында донъя күргән “Башҡортостан Республикаһында ер мөнәсәбәттәрен көйләү тураһында”ғы Законға ярашлы, өс һәм унан да күберәк бәлиғ булмаған бала үҫтереүсе граждандарға шәхси торлаҡ төҙөлөшө өсөн бер тапҡыр бушлай ер бүлеп бирелә.
Редакцияға шундай һорау менән мөрәжәғәт иткәндәр бар: “Балама 1,5 йәш, әлегә мин декрет ялында. Сабыйға өс йәш тулғансы балалар пособиеһы тулыһынса түләнә, тиҙәр. Шул дөрөҫмө? Әгәр ҙә эшкә сыҡһам?..”
“Балалары булған ғаиләләрҙе социаль яҡлау өлкәһендәге Башҡортостан Республикаһы закондарын камиллаштырыу сараһы тураһында”ғы Указға ярашлы, әҙ тәьмин ителгән ишле ғаиләләрҙә өсөнсө йәки артабанғы 1,5 – 3 йәшлек һәр балаға ай һайын пособие түләнә. Әгәр ҙә әлеге пособиеға хоҡуғығыҙ булһа, ҡайһы ваҡытта мөрәжәғәт итһәгеҙ ҙә, ул балаға 1,5 йәш тулған айҙан алып түләнәсәк.
Пособиены алыу өсөн Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығының үҙегеҙ йәшәгән төбәктәге бүлегенә мөрәжәғәт итергә кәрәк.
Йөккә уҙған ҡатын-ҡыҙҙар консультация һәм тәғәйенләнгән процедураларҙы үтеп, иҫәптә тора икән, уларға 625,22 һум күләмендә пособие түләнә.
Ире һалдат хеҙмәтендә булған йөклө ҡатындар бер тапҡыр 26402,6 һум пособие алырға хоҡуҡлы. Бала тәрбиәләгән һалдат ҡатындарына сабыйына 3 йәш тулғанға тиклем бирелгән пособиеның күләме 11315,4 һум тәшкил итә.
Эшләмәгән ҡатындарға ай һайын түләнгән матди ярҙам халыҡ менән социаль эш алып барған органдар тарафынан башҡарыла, һәм уның күләме эшләгәндәрҙеке менән тиң булырға тейеш.
Башҡортостанда уллыҡҡа бала алған күп балалы ғаиләләргә 453026 һум күләмендә бер тапҡыр ярҙам күрһәтелә. Мөмкинлектәре сикләнгән баланы ғаилә уллыҡҡа алған осраҡта социаль түләү 100 мең һум тәшкил итә.
Бала тапҡан ғаиләләргә ярҙам күрһәтеү тураһындағы Рәсәй закондарынан тыш, урындағы ҡануниәткә лә таянырға мөмкин. Ауыл ерендә йәшәгән ғаиләләрҙең балаларына 12 ай тулғанға тиклем ай һайын 121 һум күләмендә пособие түләнә, ә бишенсе балаға ярҙам иһә 242,65 һум тәшкил итә.
Рәсәй түләүҙәренә ҡушып, мөмкинлектәре сикләнгән йә игеҙәк балаһы тыуған ғаиләгә сабыйына өс йәш тулғанға тиклем урындағы етәкселек 500 һум пособие бирә.
Ғөмүмән, дәүләт тарафынан күп балалы, улай ғына ла түгел, бала тапҡан ғаиләләргә төрлө ярҙам саралары ҡаралған. Ата-әсәләргә үҙ хоҡуҡтарын белергә һәм файҙаланырға ғына ҡала.