Башҡорт телен уҡытыу кәрәкме? Уны өйрәнеүҙең киләсәктә файҙаһы тейерме? Һөнәр үҙләштергәндә туған телдең әһәмиәте бармы? Ошондайыраҡ һорауҙар менән Башҡортостан Мәғариф министрлығына ата-әсә йыш хат яҙа икән. Иң ғәжәпләндергәне, әрнеткәне шул: бындай икеләнеү менән нәҡ үҙебеҙҙең башҡорттар мөрәжәғәт итә. Ҡайһы берәүҙәр туған телебеҙгә ошондай мөнәсәбәттә булғас, башҡа милләт вәкилдәренә ни тип әйтәһең?!


IV Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы алдынан ойошто­рол­ған “Башҡорт милли мәғарифы: бөгөнгө торошо һәм перспективалары” тигән темаға үткәрелгән ҡорҙа нәҡ ошо мәсьәләгә ныҡлы иғтибар бирелде. Бөгөнгө шарт­тарҙа мәктәптәрҙә башҡорт те­лендә тәрбиә һәм белем биреүҙе һаҡлап ҡалыу, үҫтереү йәһәтенән уҡытыусылар, ғалимдар фекер алышты.
Башҡортостандың мәғариф ми­нистры урынбаҫары Венера Вә­лиеваның төплө сығышы бө­гөнгө хәлгә аныҡлыҡ индерҙе, алға ҡуйылған маҡсаттар менән уртаҡлашты.
– “Башҡортостан халыҡтары тел­дәре тураһында”ғы Закондың ҡабул ителеүенә 16 йыл үтте, – тине Венера Фәрит ҡыҙы. – Был осорҙа туған телдәрҙе үҫтереү йүнәлешендә республикабыҙ Хөкү­мәте, Мәғариф министрлығы бик күп эш башҡарҙы. Беҙҙәге милли белем биреү тармағы бө­гөн күп төбәктәргә өлгө. Башҡорт мәктәптәрен һаҡлап ҡалыу, мил­ли уҡыу йорттары өсөн белгестәр әҙерләү, фәнни-методик базаны нығытыу мәғариф өлкәһен үҫте­реүҙә төп шарттар булып тора.
Венера Вәлиева билдәлә­үен­сә, бөгөнгө заман мәктәп алдына етди талаптар ҡуя. Йәш быуын зиһенле, фекерле булырға, өҙ­лөк­һөҙ белем алырға, камил­ла­шырға тейеш. Йәмғиәт өсөн за­ман талабына һәм яңылыҡҡа ынтылған, уны күтәреп алып, ғә­мәлгә ашырырға әҙер, йүнсел, эшһөйәр, илһөйәр шәхестәр әҙер­ләргә кәрәк.
Бөгөн башҡорт милли мәға­ри­фы проблемалары аныҡ билдә­лә­нә һәм уртаға һалып һөй­лә­шеүҙе, хәл итеү юлдарын кәңәшләшеп табыуҙы талап итә. Бына улар:
1. Уҡытыу-тәрбиә башҡорт те­лендә ойошторолған мәктәп­тәр­ҙең аҙайыуы.
2. Мәктәпкәсә белем биреү ойошмаларында башҡорт төр­көм­дәренең кәмеүе.
3. Уҡытыу урыҫ телендә ойош­торолған мәктәптәрҙә дәүләт теле булараҡ өйрәнелгән баш­ҡорт теле предметына бүленгән сәғәттәрҙең аҙайыуы.
4. Башҡорт теле уҡытыусы­ларының кәмеүе.
5. Башҡорт милли мәктәбе өсөн белгестәр әҙерләүҙең тейешле кимәлдә булмауы.
6. Дөйөм белем биреү ойошмалары өсөн тәғәйенләнгән баш­ҡорт теле, туған тел һәм туған әҙәбиәт предметтары буйынса дәреслектәрҙең федераль исем­легендә булмауы.
Әлбиттә, милли мәғариф проблемалары донъялағы, илдәге со­циаль-иҡтисади үҫеш, Рәсәй­ҙә­ге белем биреү тармағын яңыр­тыу процестары менән ту­­ра­нан-тура бәйле. Бөгөн, дөйөм алғанда, башҡорт балаларының 97,5 проценты туған телдә белем ала йә­ки уны предмет булараҡ өйрәнә. Ә инде башҡа милләт уҡыусыла­ры­ның 84,5 проценты башҡорт телен дәүләт теле булараҡ үҙләштерә.
507 балалар баҡсаһында 20 меңгә яҡын бала башҡортса тәр­биә ала, 299 кескәйҙәр учреж­де­ниеһында 10 776 сабый түңә­рәк­тәрҙә туған телебеҙҙе өйрәнә.
– Мәғариф өлкәһе буйынса федераль һәм төбәк закондар министрлыҡтан ғына түгел, һәр мәктәп етәксеһенән, йәмәғәтсе­лектән, ата-әсәнән һәм, әлбиттә, уҡыусынан гражданлыҡ позиция­һын талап итә, – тине Венера Вә­лиева. – Туған тел мөхитен, дәү­ләт телдәренә ихтирам бул­ды­рыуҙы һәр ғаиләлә башлаһаҡ, мәктәптә шарттар тыуҙырһаҡ, йәмәғәтселектең беҙҙең эште хуплауын тойһаҡ, эшебеҙ уңышлы булыр.
“Рәсәй Федерацияһында мәға­риф тураһында”ғы Закондың (2012 йыл, 29 декабрь) ҡабул ителеүе белем биреү ойошмаларына уҡыу пландарын раҫлауҙа үҙаллылыҡ бирҙе, был эштә ата-әсәләрҙең ролен арттырҙы. Баш­ҡорт телен өйрәнгән уҡыусылар һанының, былтырғы уҡыу йылы менән сағыштырғанда, түбән булыуы — яңы закон нигеҙендә һәр белем биреү ойошмаһының үҙал­лы уҡыу планын алыуында, федераль белем биреү стан­дарт­тарына бәйле төбәк компоненты ингән сәғәттәрҙең һаҡ­лан­мауын­да. Урындарҙағы хаки­миәт­тәрҙең уйланып етелмәгән ҡарарҙары бар. Мәҫә­лән, уҙған уҡыу йылында Октябрьский ҡалаһындағы башҡорт гимназияһында 180-дән ашыу бала уҡыған хәлдә лә, уны опти­малләштереү тураһында ҡа­рар ҡабул ителгән. Бының финанс сығымдарын экономиялауға кил­термәйәсәген асыҡларға тура кил­гән. Мәғариф министрлы­ғы­ның ваҡытында ҡарар ҡабул итеүе арҡаһында уҡыу йорто һаҡлап ҡалынған.
Бөгөн киң йәмәғәтселектә, ата-әсә араһында республиканың дөйөм белем биреү мәктәптә­рен­дә башҡорт һәм урыҫ телендә уҡытыуҙың нисбәте тураһында бәхәс күп. Һәр кем федераль дөйөм белем биреү стандарттарына ярашлы ғилем тупларға, дәүләт йомғаҡлау аттестацияһын уңышлы тапшырырға, артабан хеҙмәт баҙарында үҙ урынын та­бырға ярҙам иткән һөнәр һай­лар­ға тейеш. Заман барлыҡ мәк­тәп­тәргә берҙәй үк етди талаптар ҡуя.
“Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы”, “Урал батыр” эпосын яттан һөйләгән йәш сә­сән­дәр конкурсы, Халыҡ-ара туған телдәр көнөнә арналған йыйындар, Башҡортостан мәҙәниә­тен һәм тарихын өйрәнеү бу­йынса профилле смена, милли инновацион белем биреү ойошмалары слеты һәм башҡа саралар аша республикала башҡорт телен киң йәйелдереү дауам итә.
Мәғариф министрлығы урын­ба­ҫары фекеренсә, уҡытыу-тәр­биә башҡорт телендә ойош­то­рол­ған мәктәптәрҙең килә­сәге өсөн һәр муниципаль хакимиәт яуаплылыҡ алырға бурыслы. Рухи ҡиммәтебеҙҙең киләсәге тәү сиратта үҙебеҙҙән тора. Бының өсөн башҡорт телен өйрәнеүҙең ғәмәли әһәмиәтен ыңғай тәжрибәләр миҫалында пропагандаларға кәрәк.