Коммуналь хужалыҡ – иң йыш тәнҡитләнгән, иң аҙ эш хаҡы түләнгән һәм кадрҙарға һәр саҡ ҡытлыҡ кисергән тармаҡ. Бер ҡараһаң, ғәжәп: уның нисек эшләүе барыбыҙҙың да тормош кимәлен, йәшәү урынында уңайлыҡтар булыу-булмауын билдәләй бит. Хатта ауыл ерендә лә һыу, газ, электр уты кеүек ресурстарһыҙ көн итеп булмай хәҙер. Ә шулай ҙа тап ошо тармаҡ артта һөйрәлә...

Шуға күрә һуңғы йылдарҙа коммуналь хужалыҡты төрлөсә үҙгәртеп ҡоралар, эш һөҙөмтәһе менән ҡыҙыҡһындырыу өсөн ил буйлап идарасы компаниялар ҙа төҙөлдө. Ләкин Башҡортостан Хөкүмәтенең ошо көндәрҙә булып үткән ултырышында ҡот осҡос һан әйттеләр: тап ошо идара итеү компаниялары йылылыҡ менән тәьмин итеү ойошмаларына быйылғы 1 июнгә ҡарата 3 миллиард 147 миллион һум түләп еткермәгән! Бурыстың иң ҙур өлөшө Өфө ҡалаһына тура килә – 2 миллиард 600 миллион һум. Ошо аҡсаның 90 проценты кисектерелгән бурыс булып тора.
– Йылылыҡ биреүсе предприятиелар бик ҡыйын хәлдә ҡалды, улар хәҙер ҡаҙанлыҡтарҙы, йылылыҡ селтәрҙәрен ҡышҡа әҙерләп өлгөрөү өсөн ҡайҙан аҡса табырға тейеш? – Республика Башлығы Рөстәм Хәмитов үҙ сығышында мәсьәләнең ҡырҡыу булыуын йәшермәне. Ысынлап та, нимәгә тотонһаң да, аҡса кәрәк, был йылылыҡ менән тәьмин итеү ойошмаларына айырыуса ҡағыла. Бөтә ҡатмарлы селтәрҙе һүтеп яңыртыу, ҡала халҡына йөрөргә ҡамасаулап булһа ла асфальтты аҡтарып алыу һәм торбаларҙы алмаштырып сығыу, пар ҡаҙандарын ремонтлау кеүек күләмле эш күп ваҡыт та талап итә, шуға күрә лә бындай ойошмалар ҡышҡа яҙҙан уҡ әҙерләнә башлай. Ә хәҙер бит – йәй уртаһы...
Рөстәм Зәки улы борсоулы хәлдең өс сәбәбен атаны:
1) торлаҡ ойошмалары (нигеҙҙә, идарасы компаниялар) йылы менән тәьмин иткән өсөн халыҡ түләгән аҡсаны үҙ белдеге менән тотона, ә ҡайһы берәүҙәре хатта урлай ҙа;
2) йылыны рөхсәтһеҙ тотонған предприятиелар ҙа байтаҡ. Мөлкәтте арендаға, субарендаға алған эреле-ваҡлы хосуси фирмалар йылылыҡ селтәрен йәшерен генә һәр төрлө келәттәренә, гараждарына һ.б. тоташтырып бөтә, ә өҫтәмә майҙан өсөн түләмәй.
3) ҡайһы бер фатир хужалары ла йылы ҡулланған өсөн түләүҙе “онотоп китә”, бәғзеләренең бурысы тиҫтәләрсә мең һумға барып баҫа.
Идарасы компанияларҙың эше менән күптәр ҡәнәғәт түгел. Ундағы етәкселәрҙең үҙҙәренә бик ҙур эш хаҡы билдәләүе, ҡиммәтле автомобилдәрҙә елдереүе хаҡында хәбәрҙәр матбуғатта әленән-әле күренгеләп ҡала, ләкин ғәмәлдә үҙгәреш юҡ.
Хөкүмәт кәңәшмәһенә республиканың һигеҙ ҡалаһынан бурыстары ҙур булған 15 компания етәкселәре саҡырылғайны. Уларҙың һәр береһенә һүҙ бирелде.
– Юҡ, һеҙ һандар теҙмәһе менән һөйләмәгеҙ, – тип бүлдерҙе уларҙы республика Башлығы. – Мәғлүмәттәр миндә бар, кәңәшмәлә ҡатнашыусыларҙың да һәр береһенең алдында ята. Ниңә ошо бурыстың йыйылыуына юл ҡуйыла, уны тиҙерәк түләп бөтөү, артабан бындай хәлгә юл ҡуймау өсөн ниндәй юлдар тәҡдим итәһегеҙ?
Тураһын яҙмай булмай: сығыш яһаусыларҙан аныҡ ҡына тәҡдим ишетелмәне. Кемдәрҙер коммуналь ресурстар өсөн етештереүселәргә туранан-тура түләү проблеманы хәл итәсәк тип ышандырһа, ҡайһыһы: “Юҡ, ышаныслы юл был ғына түгел, етештереүселәр менән тура килешеүҙәр төҙөргә кәрәк, шул ғына юридик яуаплылыҡ йөкмәтәсәк”, – тип ҡаршы төштө.
– Йылы өсөн түләмәйҙәр тиһегеҙ, ә берәй арендаторға йәки фатир хужаһына ҡарата суд эше ҡуҙғатылдымы? – тип һорау бирә Рөстәм Зәки улы идарасы компаниялар етәкселәренең береһенә.
– Юҡ, хоҡуҡ һаҡлау органдарына мөрәжәғәт итмәнек, – ти тегеһе. – Ундай урындарҙа йылылыҡ биреүҙе туҡтатып торған осраҡтар булғылай былай...
Бындай мөрәжәғәттәрҙән әллә ни фәтүә юҡ икәнлеге, мәҫәлән, Стәрлетамаҡ ҡалаһы вәкиленең сығышынан асыҡ күренде: ундағы идарасы компанияла коммуналь хеҙмәттәргә түләмәүселәргә ҡарата ҡабул ителгән 700-ҙән ашыу суд ҡарары һаҡлана. Ләкин бындай ҡарарҙарҙың үтәлеше буйынса бөтә ҡалаға бер генә суд приставы эшләй! Шуға ла эштең айҙар буйына һуҙылыуына ғәжәпләнәһе түгел.
Фатир хужалары араһында шундай ҡатлам бар: улар йүнләп бер ҡайҙа ла эшләмәй, ундай теләктәре лә юҡ, коммуналь хеҙмәттәр өсөн дә бер ҡасан да тиерлек түләмәй. Ғәҙәттә, улар – фатирҙы дәүләттән бушлай алыусылар һәм “тағы ла Хөкүмәт түләр әле” тип көтөп ятыусылар. Уларҙы судҡа биреү көткән һөҙөмтәгә килтермәй, сөнки был фатир ошо ялҡау ғаиләнең берҙән-бер торлаҡ майҙаны булһа, уларҙы ҡайҙалыр күсерергә кәрәк. Запас майҙанды муниципалитет нисек табып бөтһөн? Ә бурысты ҡаплатырлыҡ башҡа мөлкәт ундай ғаиләләрҙә, ғәҙәттә, булмай.
Хәҙер йылылыҡ, һыу, газ, электр уты етештереүселәр менән туранан-тура иҫәпләшеүгә күсеү башланды. Икенсе төрлө әйткәндә, идарасы компаниялар был аҡса ағымынан ситләштерелә, улар торлаҡты файҙаланыу менән генә мәшғүл. Артабан хәл үҙгәрерме, юҡмы – тормош күрһәтер. Шулай ҙа быға саҡлы йыйылып өлгөргән бурысты түләтеү һаман да көнүҙәк булып ҡала әле.