Вәзәмдә йор һүҙе, зирәк аҡылы менән ихтирам ҡаҙанған кешеләрҙең береһе Зәкиә Мусина беҙгә былай тине: «Шәл бәйләү – бәләкәйҙән ғашиҡ булып, ғүмер буйы яратып башҡарған эшебеҙ. Унһыҙ йәшәп булмай. Беҙҙең яҡта ҡатын-ҡыҙ кәзә дебетенә биш йәштән тотона, туҡһан бишкә хәтле иләп-сиратып ултырғандары бар. Борондан килгән шәл бәйләү шөғөлө әле һаман да йәшәй. Гөрләп торған колхоз заманында ла кәзә аҫраныҡ, шәл бәйләнек».
Дебет кәзәләренең күк, һоро, ҡара һәм аҡ мамыҡлылары ла бар был яҡта. Үҙебеҙҙең яҡтыҡы тип һайлап үрсетелгән кәзәнең дебете ҡола ялан йәки урман яғыныҡынан айырылып тороуын, йәғни күпкә йылыраҡ һәм сифатлыраҡ икәнен шәлселәр белә.
Шәл күргәҙмәләре республика кимәленә сығырҙан алда ауыл клубында һәм район мәҙәниәт йорто сәхнәһендә үткәрелә. Башҡорт шәле республика фестивалдәрендә беренсе урынды Әбеш ауылы Советынан Вилә Илембәтова менән Клара Аширова яуланы.
Вәзәм ауылының мәҙәниәт йорто етәксеһе, ҡул эше оҫталарын әйҙәп йөрөүсе Гөлназ Ғамир ҡыҙы Сурина – ошо ауыл килене, күптән инде Һаҡмар буйына ереккән Әбйәлил районы ҡыҙы.
Хәйбулла яғында кәзә дебетенән һуғылған шәлдәр элек күп булған, бөгөн улар – музей экспонаты йәки һандыҡ төбөндәге ҡомартҡы. Ауылда һаҡланған берҙән-бер балаҫ һуғыу ҡорамалы – Фәүзиә апай Кәримованың әсәһенеке. Ошо боронғо ҡорамалды уратып, ҡыҙыҡһынып ҡарап торған йәш ҡатынға Фәүзиә апай шуны һөйләне:
– Ҡомартҡы булып ҡалған был станок – әсәйемдеке. Мәктәп директоры Фазылйән Сурин уны музейға ҡуйырға тип ике мәртәбә һорап килде. Йәлләһәм дә, етәксе үтенгәс, кире ҡағырға оялдым, биреп ебәрҙем. Станокты клубта ҡуйып, шәл һуғабыҙ, тигәстәре, шул хәтле тулҡынландым, хатта шатлығымдан иланым...
Сәмле һәм тырыш вәзәмдәр бер-береһенә таяна: килендәр – өлкәндәргә, апайҙар – һеңлеләргә. Шәлселәргә һуғыу станогы нисек эшләүен, шәл һуғыу үҙенсәлектәрен Әбйәлил районының Буранғол ауылы оҫтаһы Рәсилә Вәлиева өйрәтте. Республика халыҡ ижады үҙәге Рәсиләнең шәлдәрен фестивалдәргә, Рәсәй халыҡ һөнәрҙәре күргәҙмәләренә күптән ҡуя, гран-при яулаған был затлы һәм күркәм әйберҙәр – башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының маһирлығы үрнәге. Әбйәлил оҫталары Рәсилә Вәлиева менән Ғәшүрә Әбүбәкирова бөгөн башҡорт һуҡма шәлен тергеҙеүселәр тип һанала.
– Ауыр ҙа, ҡатмарлы ла ул шәл һуғыу, иллә-мәгәр һеҙҙең кеүек бәләкәйҙән дебет «ашап» үҫкән бәйләүселәргә бик тә лайыҡлы эш. Серҙәре күп, уларҙы ентекләп өйрәнмәһәң, эш ырамай, – тип өйрәтә вәзәмдәрҙе Рәсилә Вәлиева.
Башҡорт һуҡма шәле кәзә дебетенән генә яһала, бер ниндәй ҙә ҡатлыҡ ҡушылмай. Тейешле боронғо тәртип менән ҡылланған, аяланған йә ҡабаланған кәзә мамығы башта бер тигеҙ генә нәҙек итеп иләнә. Һуғыу урынына оҙатылған, йәғни көрөҫ-тараҡ аша үткәрелгән буйлыҡ ебе сираҡ итеп, арҡырыһы йәки арҡау ебе бушағыраҡ иләнә. Сираҡ булһын өсөн бөгөн машина менән иләү бар, әммә арҡау ебен мотлаҡ ҡул орсоғо менән иләйҙәр.
– Йәштәр боронғоса шәл һуғырға тәүәккәлләп тотондо. Ҡулдарының кәре китмәһен, хәйерле булһын эш башы. Әүәлге күркәм халыҡ һөнәре бөгөн дә файҙа бирһен, тип уларҙың уңғанлығына хайран ҡалып ҡыуанабыҙ, – ти Хәйбулла тарафтарында халыҡ ижады өлгөләрен һәм кәсептәрен һаҡлаусы Әсмә Усманова.
Элекке һуғыу станогы бик күптән эшһеҙ торғанғамы, әллә балаҫ һуғыуға көйләнгәнгәме, нәҙек дебет епте өҙөп йонсотто. Ярай әле Вәзәмдә ҡатындар ғына түгел, ир-егеттәр ҙә оҫта. Риф Сурин өр-яңы станок яһап ултыртҡас, эш бермә-бер ыраны, ҡатындар алмаш-тилмәш шәл һуға башланы. Тәнзилә Күскилдина, Зәкиә менән Линиза Мусиналар, Рәйхана, ике Айгөл, Миңзәлә, Гөлназ, Сәғиҙә Суриналар, кистәрен бер өйгә йыйылышып, шәлдең буйҙарын бергә ялғаны, суҡтарын яһаны.
Халыҡ һөнәре бер кемде лә кәм-хур итмәгән. Хәйбулла районының мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре Вәзәм һуҡма дебет шәле оҫталарына ярҙам итергә әҙер. 2008 йылда хәйбуллалар 150 йыл элек һуғылған дебет шәлде Башҡорт шәле фестиваленә алып барғайны. Киләһе күргәҙмәләргә Вәзәм һуҡма дебет шәлен алып сыҡмаҡсылар. Ниәттәре изге, эштәре уң, үҙҙәре иҫән-һау булһын!